संस्कृत र हिब्रू वेदका मिलन : किन ?

मेरो योभन्दा पहिलाको लेखमा मैले संस्कृत वेदको मनु र हिब्रू वेदमा दिइएको नोआको वृतान्तको बीचमा भएको समान्ता वा मिलनलाई प्रस्तुत गरेको थिएँ । र यो मिलन जलप्रलयको वृतान्तभन्दा धेरै परको हो । हामीले देखेअनुसार समयको प्रारम्भमा नै पुरूषाको बलिदानको प्रतिज्ञाउत्पत्ति नामक हिब्रूको पुस्तकमा दिइएको प्रतिज्ञाका सन्तानका बीचमा एउटै जस्तो मिलन पाइन्छ । त्यसैले यहाँ यस्तो मिलन हामी किन देख्दछौँ ? के यो संयोगवश भएको हो ? के एउटा वृतान्त अर्को वृतान्तबाट लिइएको वा चोरिएको हो ? यहाँ म एउटा सल्लाह प्रस्तुत  गर्न चाहन्छु ।

बाबेलको धरहराजलप्रलयपछिको वृतान्त

नोआको वृतान्तपश्चात् उनको “तीन भाइ छोराहरूका वंशबाट पृथ्वीमा जाति–जाति अलग–अलग भएर जताततै फैलिएर राष्ट्र नै भरियो” (उत्पत्ति १०:३२) भन्ने कुरालाई वेद पुस्तक  (बाइबल) ले उल्लेख गर्दछ । संस्कृत वेदले पनि मनुको तीन भाइ छोराहरू थिए जसबाट सारा मानवजातिको सृष्टि भयो वा मानवजाति फैलियो भन्ने कुरालाई घोषणा गर्दछ । तर पृथ्वीमा यो ‘फैलने कार्य भने कसरी भयो त ?

नोआको यी तीन भाइ छोराहरूको वंशलाई नामाकरण गर्ने तथा सूचिकृत गर्ने काममा प्राचीन हिब्रू वृतान्तले विस्तृत रूपमा बताउदछ । तपाईँ यसको सम्पूर्ण सूचि यहाँ पढ्न सक्नुहुन्छ । इलोहिम वा सृष्टिकर्ता प्रजापति जसले उनीहरूलाई फल्दै–फुल्दै, वृद्धि हुँदै पृथ्वीमा भरिदै जाओ (उत्पत्ति ९:१) भनी आशिष दिएर भन्नुभएको थियो तर आज यी वंश वा सन्तानहरूले कसरी उहाँको निर्देशनलाई मानेनन् वा अवहेलना गर्यो भन्ने कुराको वर्णन गर्न यस वृतान्त अघि सर्दछ । तर यी मानिसहरू धरहरा बनाउनमा एकजुट भएर लागिरह्यो । तपार्इँ यसबारेमा यहाँ पढ्नसक्नुहुन्छ । यस वृतान्तले यो धरहराचाहिँ ‘स्वर्गसम्म पुग्ने धरहरा’ (उत्पत्ति ११:४) भनी बताउँदछ । यसको अर्थ नोआका यी प्रथम वंश वा सन्तानहरूले आफ्ना सृष्टिकर्तालाई आराधना गर्नुको सट्टा आकाशका ताराहरू, सूर्य, चन्द्रमा, ग्रहहरू आदिलाई पुज्ने उद्धेश्यले स्वर्गसम्म वा आकाशसम्म पुग्नको लागि धरहरा बनाइरहेका थिए । यो कुरा राम्ररी थाहा छ कि तारालाई पुज्ने वा आराधना गर्ने काम मेसोपोटामियाबाट उत्पत्ति भएको हो (जहाँ यी वंशहरू बसिरहेका थिए) र त्यहाबाट यो विश्वभरी नै फैलियो । तारा पुज्ने कामको बारेमा धार्मिक डिक्सनरी सन्दर्भले यसरी बताउँदछ :

यो निश्चय नै मेसोपोटामियामा ईसापूर्व दोस्रो शताब्दि (१०: i-ii) मा र मध्य अमेरिकाको माया (९: v) मा भएको थियो । तारा–पुजाईँ सम्भवतः प्रागऐतिहासिक उत्तरी यूरोपको महापाषाण सम्बन्धि खगोलीय स्थलमा पाइने गर्थ्यो (९: ii-iii) उदाहरणको लागि स्टोनहन्ज) र यस्तै स्थल उत्तर अमेरिकामा पाइन्छ (९: iv; उदाहरणको लागि द बिग होम मेडिसिन व्हील) । यो ताराको आराधना वा पूजा गर्ने काम मेसोपोटामियाबाट युनानी—रोमन संस्कृतिमा सर्या…।

त्यसैले सृष्टिकर्तालाई आराधना गर्नुको सट्टा, हाम्रा पुर्खाहरूले ताराहरूको आराधना गरे । फेरि यो वृतान्त हतास गर्नको लागि यसो भन्छ ताकि आराधनाको भ्रष्टता स्थायी वा अपरिवर्तनीय नबनोस्, सृष्टिकर्ताले तिनीहरूको

…भाषा खलबल पारिदिने निर्णय गर्नुभयो ताकि तिनीहरूले एकअर्काको बोली नबुझुन् । (उत्पत्ति ११:७)

यसको परिणामस्वरूप, नोआका यी प्रथम वंशहरूले एकअर्काको बोली बुझेनन् र यसै अवस्थामा सृष्टिकर्ताले तिनीहरूलाई

त्यहाँबाट पृथ्वीभरी छरपष्ट पारिदिनुभयो ।  (उत्पत्ति ११:८)

अर्को शब्दमा भन्दा, एकपटक यी मानिसहरू एकअर्काको बोली नबुझेपछि एकअर्काबाट छुट्टिए वा नयाँ भाषिक समूहभित्र बसार्इँ सरे, अनि यसरी उनीहरू फैलिए । यसले आज विश्वका विभिन्न फरक मानिसहरूको समूह किन एकदमै फरक भाषाहरूमा बोल्दछन् भन्ने कुराको वर्णन गर्दछ, जबकि यी सबै मेसोपोटामियाको केन्द्रबाट नै निस्केर (कहिलेकहि पुस्तौँपश्चात्) यस्तो स्थानमा फैलिएका थिए जहाँ तिनीहरूलाई आज पनि भेट्टाइन्छ । यसैले, तिनीहरूको यसप्रकारको खास इतिहास यस समयदेखि अन्यभन्दा फरक हुने गर्दछ । तर प्रत्येक भाषिक समूह (जसले यी प्रथम जातिको निर्माण गर्यो) सँग यसबेलासम्म समान इतिहास थियो । यो समान इतिहासले  तथा मनु (नोआ) को जलप्रलयको वृतान्तलाई समावेश गरेका छन् । संस्कृतको ऋषिले तिनीहरूको वेदको माध्यमबाट यी घट्नाहरूलाई सम्झिए भने उही घटनालाई हिब्रूहरूले तिनीहरूको वेद (ऋषि मोसाको तोरह) को माध्यमबाट सम्झिए ।

समयको आरम्भदेखिविभिन्न जलप्रलयको वृतान्त

यो वृतान्तले यी सुरुका वेदहरूका बीचमा पाइने समानता तथा मिल्ने विशेषताको बारेमा वर्णन गर्दछ । तर के यस वर्णनलाई समर्थन गर्ने त्यहा अरू प्रमाणहरू छन् त ? चाखलाग्दो कुरो यो छ कि यो जलप्रलयको घटना वा वृतान्तलाई प्राचीन हिब्रू तथा संस्कृत वेदमा मात्र स्मरण गरिदैन । संसारभरिका फरकफरक मानिसहरूको समूहले यस महान् जलप्रलयको वृतान्तलाई तिनीहरूको सम्बन्धित इतिहासमा स्मरण गर्दछ । यस कुरालाई तलको चार्टले देखाउदछ ।

Flood accounts from cultures around the world compared to the flood account in the Bible
विश्वका विभिन्न संस्कृतिहरूअनुसार जलप्रलय र बाइबलमा पाइने जलप्रलय बीचको तुलना

यस चार्टको सबभन्दा माथि विश्वको प्रत्येक महादेशमा बसिरहेका विभिन्न भाषिक समूहहरूलाई देखाइएको छ । चार्टको अन्य कक्ष वा भागले हिब्रू जलप्रलयको वृतान्तको खास वर्णनलाई देखाउछ (चार्टको बाँया भागमा सूचिकृत गरिएको) या त तिनीहरू आफैको जलप्रलयको वृतान्तलाई पनि यसमा निहित गर्दछ । कालो भागले यो कुरालाई देखाउदछ कि यो विवरण तिनीहरूको जलप्रलयको वृतान्तमा रहेको छ । तपार्इँ देख्नसक्नुहुन्छ कि कमसेकम झण्डै यी सम्पूर्ण समूहहरूसँग सामान्यरूपमा त्यो जलप्रलयचाहिँ सृष्टिकर्ताबाट एउटा न्यायको रूपमा आएको हो भन्ने कुरा ‘स्मरण’ मा थियो तर केही मानवजातिहरू एउटा ठूलो जहाजमा बचाइएका थिए । अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा, यो जलप्रलय वृतान्तको स्मरण संस्कृत तथा हिब्रू वेदमा मात्र पाइन्दैन तर यसबाहेक संसारभरका र सबै महादेशहरूका अन्य सांस्कृतिक इतिहासहरूमा पनि पाइन्छ । यसले यो घटनालाई देखाउदछ कि यो घटनाचाहिँ हामीभन्दा धेरै पहिले विगतमा घटेका थिए ।

हिन्दी पात्रोको गवाही

यो त्यतिबेलाको कुरा हो कि जब मैले भारतमा यात्रा तथा काम गरेँ तब मैले यस कुराको अर्को सहयोगी गवाही भेटेँ जुनचाहिँ एकदमै महत्वपूर्णसाथ उल्लेख गर्नलायकको मैले पाएँ—तर तपाईँ यसबारेमा जानकार हुनुभयो भने मात्रै । स्पष्टिकरणको माग गर्नमा यो विशेष रहेको छ । मैले भारतमा काम गर्दैगर्दा धेरै हिन्दी पात्रोहरू देखेँ । मैले यो कुरामा ध्यान दिएँ कि तिनीहरू पश्चिमी पात्रोहरूभन्दा फरक थिए ।

hindu-calendar-panchang
हिन्दी पात्रो—महिनाको दिनहरू माथिबाट तलतिर राखिएका हुन्छन्, तर त्यहाँ हप्तामा ७ दिन हुन्छन्

त्यो पात्रोमा राखिएका दिनहरूलाई तेर्सो तहतर्फ जानेगरी राख्नुको सट्टा माथिबाट तलतिर (माथिबाट तल) जानेगरी रचना गरिएको कुरा अरू पात्रोमा भन्दा मलाईँ विल्कुलै फरक लाग्यो जुनचाहिँ पश्चिममा संकेत चिन्हको लागि गरिने विश्वव्यापी तरिका हो । कतिपय पात्रोहरूले हिन्दी लिपि (१,२,३…) प्रयोग गरेका कारणले तिनीहरूसँग पश्चिमा संख्या ‘1,2,3…’ भन्दा अन्य फरक संख्याहरू थिए । एउटा पात्रोलाई सूचित गर्नको लागि ठीक तरिका नभएकोले मैले यस्ता फरकपनाहरूलाई बुझेको र यस्तै हुन्छन् भनेर आशा पनि गरेको थिएँ । तर यी फरकपना वा भिन्नताहरूका बीचमा योचाहिँ एउटा केन्द्रीय मिलन थियो जुनले मलाईँ आकर्षण गर्यो । पाश्चात्य वा पश्चिमी विश्वमा प्रयोग भएजस्तै हिन्दी पात्रोमा पनि ७ दिनको हप्तालाई प्रयोग गरिएको हुन्छ । किन त ? पश्चिमी पात्रो जस्तै हिन्दी पात्रोलाई पनि किन वर्षमा अनि महिनामा विभाजन गरियो भन्ने कुरा मैले बुझ्न सकेँ किनभने पृथ्वीले सूर्यको वरिपरि र चन्द्रले पृथ्वीको वरिपरि परिक्रमा गर्ने विश्वव्यापी खगोलीय आधारमा यो कुरा आधारित छ भन्ने सबै मानिसहरूलाई प्रदान गरिन्छ । तर ‘हप्ता’को लागि कुनै खगोलीय समयको आधार छैन । जब यो कुराको बारेमा मैले मानिसहरूलाई सोधेँ तिनीहरूले भने कि योचाहिँ तिनीहरूको इतिहासमा धेरै पहिले हुनेगरेका रीतिथिति तथा परम्परामा आधारित थियो (तर कति पहिले थियो त भन्ने कुरामा कोही पनि जानकार नभएको देखियो)

बौद्ध थाई पात्रो

थाई पात्रो बाँयाबाट दाँयातर्फ जान्छ, तर पश्चिमी पात्रोको जस्तोको भन्दा फरक वर्षहरू हुन्छन् यसमा — तर अझै पनि यसमा ७ दिनको हप्तालाई नै प्रयोग गरिएका हुन्छन् वा सात दिनको हप्ता नै मानिन्छ ।

thai_lunar_calendar

मैले पनि थाईल्याण्डमा बस्ने र काम गर्ने अवसर पाएको थिएँ । त्यहा रहेको बेला म तिनीहरूको पात्रोहरू हेर्ने गर्थेँ । थाईल्याण्ड एउटा बौद्ध देश भएको हुँदा त्यहाँका मानिसहरूले तिनीहरूको पात्रोको वर्षहरूलाई बुद्धको जीवनबाट प्रारम्भ गर्ने गर्छन् जसले गर्दा तिनीहरूको वर्ष पश्चिमी देशका पात्रोको भन्दा सधै ५४३ वर्ष बढि हुने गर्दछ (उदाहरणको लागि ई.स. २०१३ सालको अर्थ थाई पात्रोमा बुद्ध युगको २५५६ हुन्छ ) तर फेरि तिनीहरू सातै दिनको हप्तालाई प्रयोग गर्छन् । तिनीहरूले त्यो कहाँबाट प्राप्त गरे त ? फरकफरक देशहरूका पात्रोहरू धेरै कुराहरूमा भिन्न हुँदाहुँदै पनि किन सातै दिनको हप्तामा नै आधारित छन् त जब कि यो पात्रोको समयको ईकाईको लागि कुनै वास्तविक खगोलीय आधार रहेको छैन ।

हप्ताको बारेमा प्राचीन ग्रीकहरूका गवाही

हिन्दी र थाई पात्रोमाथिका यी टिप्पणीहरूले मलाईँ ७ दिनको हप्ता अन्य प्राचीन संस्कृतिहरूमा पनि रहेका छन् वा छैनन् भन्ने कुरा हेर्नको लागि प्रेरित गर्यो । र यस्तो ७ दिनको हप्ता अन्य संस्कृतिहरूमा रहेका छन् भन्ने थाहा पाएँ ।

प्राचीन ग्रीक चिकित्सक हिपोक्रेटस जो लगभग ईसापूर्व ४०० तिर रहेका थिए, उनलाई आधुनिक चिकित्सा विज्ञानको पिता मानिन्छ जसले चिकित्सा सम्बन्धि गरेका निरिक्षण—अध्ययनलाई उल्लेख गरेर पुस्तकहरू—किताबहरू लेखे जुन आजको दिनसम्म पनि सुरक्षितसाथ संरक्षित गरिएका छन् । यी कुराहरू गर्दा उनले समय—एकाईको रूपमा ‘हप्ता’ लाई प्रयोग गरे । एउटा कुनै निश्चित रोगको लक्षणहरूका वृद्धि कसरी हुन्छन् भन्ने बारेमा लेख्दा उनले यसरी लेखेको छन्ः

चौथो दिनले सातौ दिन कस्तो हुन्छन् भन्ने कुराको लक्षण वा संकेत देखाउँदछ ; त्यसै गरेर आठौँ दिनचाहिँ दोस्रो हप्ताको प्रारम्भ हो ; र अनि एघारौँ दिनचाहिँ दोस्रो हप्ताको चौथो दिन ; र फेरि सत्रौँ दिनचाहिँ चौधौँ दिनबाट चौथो, एघारौँ दिनबाट सातौँ भएकोले संकेतार्थ हुन्छन् (हिपोक्रेटस, अफोरिज्म # २४)

एरिस्टोटल, अरस्तु ले ईसापुर्व ३५० तिर आफ्ना कृतिहरू लेख्दैगर्दा समयलाई जनाउनको लागि नियमित रूपमा ‘हप्ता’ लाई प्रयोग गरेको पाइन्छ । उदाहरणको रूपमा उनी लेख्छन् :

नवजात शिशु अवस्थामा बच्चाको धेरैजसो मृत्यु एक हप्ताको हुँदा हुने गर्दछ, त्यसकारण यो अवस्था भनेको बाँच्नको लागि उत्तम मोका होस् भन्ने विश्वासकासाथ बच्चाको यो उमेरमा उसलाई नाम दिने वा न्वारान गर्ने चलन रहिआएको छ । (अरस्तु, जनावरका इतिहास, भाग १२,  ३५० ईसापूर्व)

त्यसैले यी प्राचीन ग्रीक लेखकहरू जो भारत तथा थाईल्याण्डबाट धेरै टाढा थिए यिनीहरूले कहाँबाट यो ‘हप्ता’ को विचार वा सोच प्राप्त गर्यो जसको उनीहरूले यसलाई यो सोचेर प्रयोग गरे कि ‘हप्ता’ भन्ने के थियो भन्ने कुरा ग्रीकहरूले पहिलेदेखि नै जानेका थिए त ? सायद हुनसक्छ कि यी सबै संस्कृतिहरूसँग विगतमा कुनै एउटा ऐतिहासिक घटना थियो (यद्मपि तिनीहरूले त्यस घटनालाई बिर्सेका हुनसक्छन्) जुन घटनाले यस सात दिनको हप्तालाई स्थापना गरेको थियो ?

हिब्रू वेदले एउटा यस्तो घटनाको वर्णन गर्दछ—जुनचाहिँ संसारको प्रारम्भिक रचना हो । त्यो विस्तृत तथा प्राचीन वृतान्तमा सृष्टिकर्ताले संसारलाई सृष्टि गर्नहुन्छ अनि पहिलो मानिसहरूलाई ७ दिनमा नै रचना गर्नहुन्छ (वास्तवमा ६ दिन अनि विश्रामको सातौँ दिन) । त्यसकारणले गर्दा प्रथम मानवजोडीको वंशहरूले उनीहरूको पात्रोमा समय एकाईको लागि सात दिनको हप्तालाई प्रयोग गर्यो । अन्तत भाषागत अलमलको कारणले गर्दा जब मानवजाति तितरबितर भए यसरी ‘तितरबितर’ हुनुभन्दा अगाडि नै घटेका मुख्य घटनाहरूलाई यी कतिपय फरक भाषिक समूहहरूद्धारा फरक तरिकामा  सम्झिइएका थिए जसमा आउनेवाला बलिदानको प्रतिज्ञा, एक विनासकारी जलप्रलयको वृतान्त साथै सात दिनको हप्तालाई समावेश गरिएका छन् । यी स्मृतिहरू प्रारम्भिक मानवजातिको जिउँदो कला—शैलीहरू हुन् र वेदमा उल्लेख गरिए झैँ यी घटनाहरूको इतिहासको लागि योचाहिँ एउटा गवाही पनि हो । हिब्रू वेद र संस्कृत वेदको मिलनलाई वर्णन गर्नको लागि यो वर्णन साँच्चिकै एउटा अधिक तथा साधारण तरिका हो । आज धेरै मानिसहरू यी प्राचीन लेखहरू वा रचनाहरूलाई एउटा पौराणिक कथाको रूपमा वेवास्ता गर्ने गर्छन् तर यी मिलनले हामीलाई यसबारेमा पूनर्विचार गर्न लगाउछ ।

त्यसैले पहिलेका मानवजातिसँग साझा इतिहास थियो, र यो इतिहासले सृष्टिकर्ताबाट आउने मोक्षको प्रतिज्ञालाई समावेश गरेको छ । तर प्रतिज्ञा कसरी पूरा हुनसक्थ्यो त ? हामी हाम्रो अध्ययनलाई एउटा पवित्र मानिस जो भाषाको अलमलको कारणबाट तितरबितर भएको ठीक घटनापश्चात् रह्यो यस वृतान्तबाट अघि बढाउनेछौँ । हामी यसबारेमा हाम्रो अर्को लेखमा हेर्नेछौँ ।

कसरी मानवजाति अगाडि बढिरह्यो—मनु (नोआ) को वृतान्तबाट पाठ

हाम्रो योभन्दा पहिलाको लेखमा हामीले मानव इतिहासको ठीक सुरुवाततिर दिइएको मोक्षको प्रतिज्ञामाथि हेरेका थियौँ । हामीले यो कुरामा पनि ध्यान दियौँ कि त्यहाँ हाम्रो बारेमा त्यस्तो केही कुरो छ जसले हामीलाई भ्रष्टतातिर उन्मुख गराउँछ, जो हाम्रो कार्यमा इच्छित नैतिक व्यवहारप्रति अनि यहाँसम्म कि हाम्रो प्राणको स्वभावको गहिराइमा निशाना चुक्ने कुरामा देखिन्छ । हाम्रो वास्तविक स्वरूप वा स्वभाव जुन परमेश्वर (प्रजापति) द्धारा बनाइएको थियो त्यो बिगारिएको वा विकृत पारिएको छ । यद्यपि हामी अझै पनि विभिन्न रीतिरिवाजहरू, विभिन्न स्नान तथा प्रार्थनाहरू जस्ता धार्मिक कर्मकाण्डहरू गरेर त्यो फिर्ता पाउँनको लागि कडा परिश्रम गर्दछौँ तर भ्रष्टताको वास्तविकताले हामीलाई स्वभाविक तवरले शुद्ध हुनुपर्ने आवश्यकताको महसुस गराउँदछ जुन हामी उचितरूपमा प्राप्त गर्न सक्दैनौँ । प्रायजसो हामी पूर्ण शुद्धताको जीवन जिउनको लागि यो उतावचडावको संघर्षसँग निरन्तर लडाई लड्ने काममा थाक्दछौँ ।

तर यदि हामी यस भ्रष्टतालाई कुनै नैतिक संयमबिना अघि बढ्न दिन्छौँ भने हामी चाँडै एक दिन भ्रष्ट हुन्छौँ वा ढल्छौँ । यो मानव इतिहासको धेरै प्रारम्भमा भएको थियो । यो कसरी भयो त भन्ने बारेमा बाइबल (वेद पुस्तक) को सुरुको पाठले हामीलाई बताउँदछ । यो वृतान्त तपथ ब्राह्मणको साथमा समानान्तर पाइन्छ जुन वृतान्तले आज मानवजातिको मनु भनी चिनिने प्रजनक कसरी त्यत्रो मानवीय भष्टताको कारणले आएको जलप्रलयको न्यायमा एउटा ठूलो जहाजमा शरण लिएर जीवित रहेको थियो भन्ने बारेमा बताउँदछ । बाइबल (वेद पुस्तक) र संस्कृत वेद दुबैले हामीलाई आज संसारमा जीवित रहेका मानवजातिहरू ऊनै मनुको वंशबाट आएको हो भनी बताउँदछ ।

प्राचीन मनु—जसबाट हामी ‘म्यान’ भन्ने अंग्रेजी शब्द पाउँदछौँ

यदि हामीले अंग्रेजी शब्द ‘म्यान’ को व्युत्तपति स्वरूपमाथि हेर्छौँ भने यो जर्मनीको पूर्वबाट आएको पाउँदछौँ । टासिटस भन्ने एउटा रोमन इतिहासकार जो येशू ख्रीष्ट (येशू सत्संग) को समयको आसपासमा नै बाँचेका थिए उसले जर्मनको मानिसहरूका इतिहासको बारेमा जर्मनीया भन्ने एउटा पुस्तक लेखे । यस पुस्तकमा उनी यसो भन्छन् ः

तिनीहरूको पुरानो गाथागीत (जो उनीहरू सबैमा लिपिबद्ध र इतिहास हुन्) मा तिनीहरूले यस्तो ईश्वर जो पृथ्वीबाट उदाएर आयो र उनको पुत्र मनुष जो जातिका पिता तथा संस्थापक हुन् उनको लागि टियूस्टो भन्ने मनाउँदछन् । मनुषको लागि तीन वटा छोराहरू नियुक्त गर्दछन् जसको नामपछाडि धेरै मानिसहरू बोलाइन्छन् वा धेरै मानिसहरूले पुकार्छन् (टासिटस.जर्मनीया अध्याय २. १०० ई.स. मा लेखिएको)

शब्द व्युत्पत्तिशास्त्रीहरू हामीलाई बताउँदछन् कि यो प्राचीन जर्मनी शब्द ‘मनुष’ इंडो—यूरोपियन—पूर्व ‘मनुह’ (संस्कृतको मनुह, आवेस्ता मनुको साथ तुलना गर्नुहोस्) को व्युत्पत्ति शब्द हो । अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा, अंग्रेजी शब्द ‘म्यान’ मनु भन्ने शब्दबाट आएको हो जसको लागि बाइबल (वेद पुस्तक) र सतपथ ब्राह्मण दुबैले हामी त्यहीबाट उत्पत्ति भएका हौँ भनी भन्दछन् ! त्यसैले आउनुहोस्, अब  हामी यो व्यक्तिमाथि ध्यान दिऔँ र हेरौँ कि हामी यसबाट के सिक्न सक्दछौँ । हामी सतपथ ब्राह्मणबाट संक्षेपीकरण गरेर सुरुवात गर्नेर्छौँ । केही व्याख्याहरू छन् जसको साथ यस वृतान्तसँग नमिल्ने भिन्न पक्षहरू पनि रहेका छन् । त्यसैले म मुख्य बुँदाहरूमा रहनेछु ।

संस्कृत वेदमा मनुको वृतान्त

वैदिक वृतान्तमा दिएअनुसार मनु एउटा धार्मिक मानिस थिए, जो सत्यको पछि लाग्ने गर्थ्यो। किनभने मनु सम्पूर्ण तरिकाबाट ईमान्दार थिए, ऊ सुरुवातबाट नै सत्यवर्ता (सत्य बोल्ने शपथ लिएको व्यक्ति) को रूपमा चिनिएका थिए।

सतपथ ब्राह्मणअनुसार (सतपथ ब्राह्मणको वृतान्त पढ्नको लागि यहाँ क्लिक गर्नुहोस्) एक अवतारले मनुलाई आउनेवाला जलप्रलयको बारेमा सचेत गराएका थिए । अवतार सुरुमा एउटा साफरी (एउटा सानो माछा) को रूपमा देखापर्यो जब उसले आफ्नो हात एउटा नदीमा धोयो । यस सानो माछाले उसलाई बचाइदिनको लागि मनुलाई आग्रह गरे अनि मनुले दयाले भरिएर त्यस माछालाई एउटा पानीको भाडामा हालिदिए । मनुले यसलाई ठूलो घैटामा राखिन्जेलसम्म यो झन झन ठूलो हुँदै बढ्दैगयो, अनि फेरि मनुले यसलाई एउटा कुवामा हालिदिए । यसरी बढिरहेको माछाको लागि यो कुवा पनि अपर्याप्त भएपछि मनुले फेरि उसलाई एउटा ठूलो पोखरी (जलासय) मा राखिदिए जुन पोखरी सतहबाट दुई योजन (१६ माइल) अग्लो, यतिकै लामो अनि एक योजन (८ माइल) चोडाई भएको थियो । माछा अझ अगाडि बढ्दैगएको हुनाले मनुले यसलाई नदीमा राख्नुप¥यो तर नदी पनि अपर्याप्त भएपछि उनले यसलाई एउटा महासागरमा राखिदिए । यसो गर्दा माछाले त्यस महासागरको पनि लगभग धेरैजसो भाग भरिदिए ।

यो त्यतिबेलाको कुरा हो जब अवतारले मनुलाई एउटा चाँडै आउनसक्ने विध्वंसकारी जलप्रलयको बारेमा जानकारी गराए । त्यसैले मनुले एउटा ठूलो जहाज बनाए जहाँ उसका परिवार, ९ प्रकारका बीउहरू, अनि पृथ्वीमा फेरि संख्याले भरिदिनको लागि जनावरहरू रहे, किनभने  जलप्रलयले विनास गरेपछिको महासागर र समुद्रहरू घटेपछि संसारलाई मानिस तथा जनावरहरूले पूनः भर्नु आवश्यक थियो । जलप्रलयको समयमा, मनुले आफ्नो जहाजलाई त्यस माछाको सिङ्गमा बाधिदिए जो एक अवतार पनि थिए । उनको जहाज जलप्रलयपश्चात् एउटा पहाडको टाकुरामा गएर अड्कियो । अनि ऊ पहाडबाट तल झर्यो र आफूले पाएको छुटकाराको निम्ति बलिदान तथा बलीहरू चढए । आज पृथ्वीमा रहेका सम्पूर्ण मानिसहरू ऊनैबाट आएका हुन् ।

बाइबलमा नोआको वृतान्त (वेद पुस्तक)

यस बारेमा बाइबल (वेद पुस्तक) मा दिइएको वृतान्तले पनि सोही घट्नाको वर्णन गर्दछ, तर यस वृतान्तमा मनुलाई ‘नोआ’ भनिएको छ । बाइबलबाट नोआको वृतान्त र जलप्रलयको बारेमा पूर्णरूपमा पढ्नको लागि यहाँ क्ल्कि गर्नुहोस् । आज धेरै मानिसहरूले नोआको कथा र जलप्रलयलाई अचम्मको अनि अविश्वसनीय पाउँदछन् । तर संस्कृत वेद तथा बाइबलको साथसाथै यस घटनाको स्मृति अन्य विभिन्न संस्कृतिहरू, धर्महरू र धेरै इतिहासहरूमा पनि सुंरक्षित रहेका छन् । पृथ्वी पत्रे चट्टानले ढाकिएको छ, जुनचाहिँ जलप्रलयको बेलामा बनिएका हुन् , यसरी हाम्रो माझमा जलप्रलयको भौतिक साथै मानवशास्त्रीय प्रमाण रहेका छन् । तर आज हाम्रो लागि सिकाई के हो त कि हामीले यस वृतान्तप्रति ध्यान दिनुपर्छ ?

हराउनु विपरित अनुग्रह प्राप्त गर्नु

जब म मानिसहरूसँग परमेश्वरले भष्टता (पाप) को कहाँसम्म न्याय गर्नहुन्छ, वा खासमा तिनीहरूको पाप र मेरो पापको परमेश्वरले न्याय गर्नहुन्छ वा गर्नुहुन्न भन्ने बारेमा बोल्छु तब म प्रायजसो यस्तो जवाफ पाउने गर्छु जस्तो, “म न्यायको बारेमा त्यति धेरै चिन्तित छैन किनभने परमेश्वर एकदमै धेरै अनुग्रही अनि दयालु हुनुहुन्छ, त्यसैले मलाईँ लाग्दैन कि उहाँले साँच्चिकै मलाईँ न्याय गर्नुहुन्छ ।” यस्तो सोचाईँको लागि यहाँ नोआ (मनु) को वृतान्त छन् जसबाट हामीले आफैलाई प्रश्न गर्नुपर्ने हुन्छ । पूरै पृथ्वी (नोआ र उनको परिवारबाहेक) लाई त्यस न्यायमा विनास गरिएको थियो । त्यसकारण उहाँको दया अनि कहाँ थियो त ? के त्यो दया जहाजमा रहँदा प्रदान गरिएको थियो ।

उहाँको दयामा एउटा जहाज प्रदान गरिएको थियो जुन जो कसैको लागि पनि उपलब्ध थियो । कोही पनि त्यस जहाजमा प्रवेश गर्न, दया प्राप्त गर्न र आउनेवाला जलप्रलयबाट सुरक्षा पाउँन सक्थ्यो । समस्या त यो थियो कि झण्डै सम्पूर्ण मानिसहरूले त्यस आइरहेको जलप्रलयप्रति अविश्वास प्रकट गरे ।  तिनीहरूले नोआको कामलाई हाँसोमा उडाए र त्यस न्याय जुन साँच्चिकै हुन आँटेको थियो त्यसप्रति विश्वासै गरेनन् । जसले गर्दा तिनीहरू जलप्रलयमा विनास पारिए, नष्ट पारिए । त्यसबेला तिनीहरू सबैले जहाजमा पस्नु आवश्यक थियो जसले गर्दा तिनीहरू न्यायबाट बच्नसक्दथे तर त्यसो गरेनन् ।

तिनीहरू जो पछि जीवित रहे तिनीहरूले अग्लो पहाडमा चढेर वा एउटा ठूलो डुङ्गा बनाएर त्यस जलप्रलयबाट बाँच्न सक्दथे भनेर सायद सोचेहोलान । तर तिनीहरूले त्यस न्यायको आकार र शक्तिलाई पूर्णरूपमा कम महत्वको सम्झिए वा गलत अनुमान लगाए । उनीहरूले सोचेका यस्ता ‘ठीक युक्तिहरू’ वा उत्तम विचारहरू त्यस न्यायको अगाडि पर्याप्त हुनेथिएन; तर तिनीहरूलाई अन्य केही चीजको आवश्यकता थियो जसले तिनीहरूलाई अझ राम्रो तवरले त्यस न्यायबाट सुरक्षित राख्नसक्थ्यो—त्यो चीज थियो जहाज । जब तिनीहरू सबैले त्यस जहाज बनिरहेको देखे त्योचाहिँ तिनीहरूको लागि आउँदै गरेको न्याय र त्यसबाट बच्नलाई उपलब्ध भएको दयाको एउटा स्पष्ट चिन्ह थियो । र यस नोआ (मनु) को उदाहरणमा विचार गर्दा यसले आज पनि उही कुरा बताउँदछ कि परमेश्वरले स्थापना गर्नुभएको प्रवन्धबाट दया प्राप्त गरिन्छ तर हामीले ठीक वा असल हो भनी सोचेका अन्य कुराहरू वा प्रवन्धबाट होइन ।

त्यसैले अब एउटा प्रश्न जन्मन्छ कि किन नोआले चाहिँ परमेश्वरको दया प्राप्त गर्यो त ? यसबारेमा तपाईँ बाइबलले एउटा पदावलीलाई कैयौँ पटक दोहोर्याएको देख्नुहुनेछ:

र परमेश्वरले आज्ञा गर्नुभएका सम्पूर्ण कुराहरू नोआले पूरा गरे

मलाईँ लाग्छ कि म जे बुझ्छु, वा जे मन पराउँछु वा जे कुरासँग सहमत छु म त्यो गर्न चाहन्छु । म यो कुरामा निश्चित छु कि त्यस आउनेवाला जलप्रलयको चेतना र जमिनमा त्यत्रो ठूलो जहाज बनाउनुपर्ने आज्ञा दिएको बेला नोआको दिमागमा अवश्य पनि धेरै प्रश्नहरू उब्जेका थिए । नोआले यस कुरामा तर्क गरेको हुनसक्छ भन्नेमा मलाईँ निश्चय छ कि ऊ एउटा असल र सत्यको खोजी गर्ने मान्छे भएका कारण उसले सायद त्यो जहाज बनाउने कामप्रति ध्यान दिन आवश्यक थिएन भन्ने सोचेका थिए होला । तर उसले यसबारेमा जे बुझेका थिए, जे गर्नमा उनलाई आरामदायी हुन्थ्यो, र उनलाई जे गर्दा अर्थपूर्ण लाग्थ्यो त्यो मात्रै नगरेर आज्ञा गरिएका सम्पूर्ण कुराहरू उनले पूरा गरे । हामीलाई अनुशरण गर्नको लागि यो नै सबभन्दा ठूलो उदाहरण हो ।

मुक्तिको ढोका

हामीलाई बाइबलले पनि यो बताउँदछ कि नोआ, उनको परिवार र जनावरहरू जहाजभित्र प्रवेश गरिसकेपछि

परमेश्वरले जहाजको ढोका बन्द गरिदिनुभयो । (उत्पत्ति ७ : १६)

एउटै ढोका भएको जहाजको नियन्त्रण तथा व्यवस्थापन गर्ने नोआ होइन तर परमेश्वर हुनुहुन्थ्यो । जब न्याय आयो अनि पानी जहाजको माथि माथि आउँन थाल्यो तब बाहिरका मानिसहरूले जत्ति नै जहाजमा ढकढक्याए पनि नोआलाई जहाजको ढोका खोल्न सम्भव थिएन । परमेश्वरले त्यो जहाजको ढोकामाथि नियन्त्रण जमाउनुभएको थियो । तर त्यसैबेला त्यस जहाजको ढोकालाई परमेश्वरले नियन्त्रण गर्नुभएको हुनाले बतास तथा पानीको ज्वारभाटा वा छालले बलपूर्वक खोल्न सक्दैन भन्ने कुरामा जहाजभित्र बस्ने जनहरू भने विश्वस्ततासाथ रहन सक्दथ्यो । तिनीहरू सबैजना परमेश्वरको रेखदेख र दयाको कारण ढोकाभित्र सुरक्षित थिए ।

परमेश्वरले यो सिद्धान्तलाई परिवर्तन नगर्नुभएको हुनाले उहाँले आज पनि हाम्रो माझमा त्यस सिद्धान्तलाई त्यसरी नै लागू गर्नुहुन्छ । बाइबलले हामीलाई अर्को आउनेवाला न्यायको बारेमा सचेत गर्दछ—र त्योचाहिँ आगोद्धारा आउने न्याय हो—तर नोआको चिन्हले हामीलाई यो कुरामा विश्वस्त तुल्याउँदछ कि उहाँले गर्ने न्यायको साथसाथै उहाँले हामीलाई दया पनि प्रदान गर्नुहुन्छ । तर त्यसको लागि हामीले एउटा ढोका भएको जहाजको खोजी गर्नुपर्छ जसले हामीलाई सुरक्षितसाथ ढाकेर राख्नुका साथै दया प्रदान गर्दछ ।

एकपटक फेरि बलिदानको व्यवस्था

बाइबलले हामीलाई यसरी बताउँदछ कि नोआले :

परमप्रभुको निम्ति एउटा वेदी बनाएर हरेक शुद्ध पशु र शुद्ध पंक्षीमध्येबाट लिएर होमबलि चढए । (उत्पत्ति ८:२०)

हामीले पुरूषासूकतामा हेरेको बलिदानको ढाँचासँग यो बलिदान मिल्न जान्छ । मानौँ नोआ (मनु) ले जान्दथियो कि पुरूषाको बलिदान दिनुपर्थ्यो, त्यसैले परमेश्वरले एकदिन त्यसो गर्नु नै हुन्छ भन्ने कुरामा उनको भरोसा देखाउँदै उनले आउनेवाला बलिदानको चित्रको रूपमा पशुको बलि चढाए । वास्तवमा बाइबलले बताउँदछ कि ठीक यस बलिदानपश्चात् परमप्रभुले ‘नोआ र उनको छोराहरूलाई आशिष दिनुभयो’ (उत्पत्ति ९ः१) र अब फेरि मानिसहरूलाई जलप्रलयले कहिल्यै पनि न्याय गर्नुहुनेछैन भनी ‘नोआसँग करार बाँध्नुभयो’ (उत्पत्ति ९ः८) । त्यसैले यस्तो देखिन्छ कि नोआद्धारा उनले गरेको आराधनामा चढाइएको पशुको बलिदान एक महत्वपूर्ण बलिदान थियो ।

पूनर्जन्म—व्यवस्थाद्धारा वा…

वैदिक परम्परामा मनुचाहिँ मनुस्मृति को लागि स्रोत हो जसले एउटा व्यक्तिको जीवनमा उसको वर्णजातिको निर्धारण वा परामर्श गर्दछ । यजुर्वेद ले भन्दछ कि सबै मानिसहरू जन्ममा शुद्र वा सेवकको रूपमा जन्मन्छन् तर त्यस बन्धनबाट छुटकारा पाउँनको लागि हामीलाई दोस्रो वा नयाँ जन्मको आवश्यकता पर्दछ । मनुस्मृति विवादास्पद छन् र यसमा स्मृतिको बारेमा भिन्न दृष्टिकोण व्यक्त गरिएका छन् । यी सबै विवरणहरूलाई विश्लेषण गर्ने काम हाम्रो परिधिभन्दा धेरै परको कुरा हो । तर चाखलाग्दो कुरो जुन बाइबलमा दिइएको छ र जसको हामी यहाँ खोजी गर्दछौँ कि सामी मानिसहरू जो नोआको वंशबाट आएका थिए तिनीहरूले पनि दुईवटा मार्गहरू प्राप्त गरे जसमा एउटाद्धारा शुद्धता प्राप्त गरे भने अर्कोद्धारा पापबाट छुटकारा प्राप्त गरे । एउटा त्यस्तो मार्ग जसद्धारा एउटा व्यवस्था थियो जसमा पापबाट छुटकारा, स्नान गर्ने रीतिथिति जस्ता कर्मकाण्ड तथा बलि दिने कुराहरू समावेश थिए—जुनचाहिँ मनुस्मृतिसँग धेरै मात्रामा उस्तैउस्तै छन् । अर्को मार्ग भने धेरै मात्रामा रहस्यजनक थियो, र यस मार्गले पूनर्जन्म प्राप्त गर्नुभन्दा अगाडिको मृत्युलाई समावेश गरेको थियो । प्रभु येशूले पनि यस बारेमा शिक्षा दिनुभएको थियो । उहाँले उहाँको समयमा एक जना विद्धान् शिक्षित व्यक्तिलाई भन्नुभयो जुन यस्तो छ ः

येशूले तिनलाई जवाफ दिनुभयो, “साँच्चै म तिमीलाई भन्दछु यदि कोही नयाँ गरी जन्मेन भने उसले परमेश्वरको राज्य देख्न सक्दैन।” (यूहन्ना ३:३)

हामी यसबारेमा अझ अगाडिको अरू लेखहरूमा हेर्नेछौँ, तर हामी बाइबल र संस्कृत वेदमा किन यस्ता प्रकारका समानताहरू रहेका छन् त भन्ने कुरामाथि पनि खोज गर्नेछौँ—त्योचाहिँ हाम्रो अर्को लेखमा हेर्नेछौँ ।