कसरी मानवजाति अगाडि बढिरह्यो—मनु (नोआ) को वृतान्तबाट पाठ

हाम्रो योभन्दा पहिलाको लेखमा हामीले मानव इतिहासको ठीक सुरुवाततिर दिइएको मोक्षको प्रतिज्ञामाथि हेरेका थियौँ । हामीले यो कुरामा पनि ध्यान दियौँ कि त्यहाँ हाम्रो बारेमा त्यस्तो केही कुरो छ जसले हामीलाई भ्रष्टतातिर उन्मुख गराउँछ, जो हाम्रो कार्यमा इच्छित नैतिक व्यवहारप्रति अनि यहाँसम्म कि हाम्रो प्राणको स्वभावको गहिराइमा निशाना चुक्ने कुरामा देखिन्छ । हाम्रो वास्तविक स्वरूप वा स्वभाव जुन परमेश्वर (प्रजापति) द्धारा बनाइएको थियो त्यो बिगारिएको वा विकृत पारिएको छ । यद्यपि हामी अझै पनि विभिन्न रीतिरिवाजहरू, विभिन्न स्नान तथा प्रार्थनाहरू जस्ता धार्मिक कर्मकाण्डहरू गरेर त्यो फिर्ता पाउँनको लागि कडा परिश्रम गर्दछौँ तर भ्रष्टताको वास्तविकताले हामीलाई स्वभाविक तवरले शुद्ध हुनुपर्ने आवश्यकताको महसुस गराउँदछ जुन हामी उचितरूपमा प्राप्त गर्न सक्दैनौँ । प्रायजसो हामी पूर्ण शुद्धताको जीवन जिउनको लागि यो उतावचडावको संघर्षसँग निरन्तर लडाई लड्ने काममा थाक्दछौँ ।

तर यदि हामी यस भ्रष्टतालाई कुनै नैतिक संयमबिना अघि बढ्न दिन्छौँ भने हामी चाँडै एक दिन भ्रष्ट हुन्छौँ वा ढल्छौँ । यो मानव इतिहासको धेरै प्रारम्भमा भएको थियो । यो कसरी भयो त भन्ने बारेमा बाइबल (वेद पुस्तक) को सुरुको पाठले हामीलाई बताउँदछ । यो वृतान्त तपथ ब्राह्मणको साथमा समानान्तर पाइन्छ जुन वृतान्तले आज मानवजातिको मनु भनी चिनिने प्रजनक कसरी त्यत्रो मानवीय भष्टताको कारणले आएको जलप्रलयको न्यायमा एउटा ठूलो जहाजमा शरण लिएर जीवित रहेको थियो भन्ने बारेमा बताउँदछ । बाइबल (वेद पुस्तक) र संस्कृत वेद दुबैले हामीलाई आज संसारमा जीवित रहेका मानवजातिहरू ऊनै मनुको वंशबाट आएको हो भनी बताउँदछ ।

प्राचीन मनु—जसबाट हामी ‘म्यान’ भन्ने अंग्रेजी शब्द पाउँदछौँ

यदि हामीले अंग्रेजी शब्द ‘म्यान’ को व्युत्तपति स्वरूपमाथि हेर्छौँ भने यो जर्मनीको पूर्वबाट आएको पाउँदछौँ । टासिटस भन्ने एउटा रोमन इतिहासकार जो येशू ख्रीष्ट (येशू सत्संग) को समयको आसपासमा नै बाँचेका थिए उसले जर्मनको मानिसहरूका इतिहासको बारेमा जर्मनीया भन्ने एउटा पुस्तक लेखे । यस पुस्तकमा उनी यसो भन्छन् ः

तिनीहरूको पुरानो गाथागीत (जो उनीहरू सबैमा लिपिबद्ध र इतिहास हुन्) मा तिनीहरूले यस्तो ईश्वर जो पृथ्वीबाट उदाएर आयो र उनको पुत्र मनुष जो जातिका पिता तथा संस्थापक हुन् उनको लागि टियूस्टो भन्ने मनाउँदछन् । मनुषको लागि तीन वटा छोराहरू नियुक्त गर्दछन् जसको नामपछाडि धेरै मानिसहरू बोलाइन्छन् वा धेरै मानिसहरूले पुकार्छन् (टासिटस.जर्मनीया अध्याय २. १०० ई.स. मा लेखिएको)

शब्द व्युत्पत्तिशास्त्रीहरू हामीलाई बताउँदछन् कि यो प्राचीन जर्मनी शब्द ‘मनुष’ इंडो—यूरोपियन—पूर्व ‘मनुह’ (संस्कृतको मनुह, आवेस्ता मनुको साथ तुलना गर्नुहोस्) को व्युत्पत्ति शब्द हो । अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा, अंग्रेजी शब्द ‘म्यान’ मनु भन्ने शब्दबाट आएको हो जसको लागि बाइबल (वेद पुस्तक) र सतपथ ब्राह्मण दुबैले हामी त्यहीबाट उत्पत्ति भएका हौँ भनी भन्दछन् ! त्यसैले आउनुहोस्, अब  हामी यो व्यक्तिमाथि ध्यान दिऔँ र हेरौँ कि हामी यसबाट के सिक्न सक्दछौँ । हामी सतपथ ब्राह्मणबाट संक्षेपीकरण गरेर सुरुवात गर्नेर्छौँ । केही व्याख्याहरू छन् जसको साथ यस वृतान्तसँग नमिल्ने भिन्न पक्षहरू पनि रहेका छन् । त्यसैले म मुख्य बुँदाहरूमा रहनेछु ।

संस्कृत वेदमा मनुको वृतान्त

वैदिक वृतान्तमा दिएअनुसार मनु एउटा धार्मिक मानिस थिए, जो सत्यको पछि लाग्ने गर्थ्यो। किनभने मनु सम्पूर्ण तरिकाबाट ईमान्दार थिए, ऊ सुरुवातबाट नै सत्यवर्ता (सत्य बोल्ने शपथ लिएको व्यक्ति) को रूपमा चिनिएका थिए।

सतपथ ब्राह्मणअनुसार (सतपथ ब्राह्मणको वृतान्त पढ्नको लागि यहाँ क्लिक गर्नुहोस्) एक अवतारले मनुलाई आउनेवाला जलप्रलयको बारेमा सचेत गराएका थिए । अवतार सुरुमा एउटा साफरी (एउटा सानो माछा) को रूपमा देखापर्यो जब उसले आफ्नो हात एउटा नदीमा धोयो । यस सानो माछाले उसलाई बचाइदिनको लागि मनुलाई आग्रह गरे अनि मनुले दयाले भरिएर त्यस माछालाई एउटा पानीको भाडामा हालिदिए । मनुले यसलाई ठूलो घैटामा राखिन्जेलसम्म यो झन झन ठूलो हुँदै बढ्दैगयो, अनि फेरि मनुले यसलाई एउटा कुवामा हालिदिए । यसरी बढिरहेको माछाको लागि यो कुवा पनि अपर्याप्त भएपछि मनुले फेरि उसलाई एउटा ठूलो पोखरी (जलासय) मा राखिदिए जुन पोखरी सतहबाट दुई योजन (१६ माइल) अग्लो, यतिकै लामो अनि एक योजन (८ माइल) चोडाई भएको थियो । माछा अझ अगाडि बढ्दैगएको हुनाले मनुले यसलाई नदीमा राख्नुप¥यो तर नदी पनि अपर्याप्त भएपछि उनले यसलाई एउटा महासागरमा राखिदिए । यसो गर्दा माछाले त्यस महासागरको पनि लगभग धेरैजसो भाग भरिदिए ।

यो त्यतिबेलाको कुरा हो जब अवतारले मनुलाई एउटा चाँडै आउनसक्ने विध्वंसकारी जलप्रलयको बारेमा जानकारी गराए । त्यसैले मनुले एउटा ठूलो जहाज बनाए जहाँ उसका परिवार, ९ प्रकारका बीउहरू, अनि पृथ्वीमा फेरि संख्याले भरिदिनको लागि जनावरहरू रहे, किनभने  जलप्रलयले विनास गरेपछिको महासागर र समुद्रहरू घटेपछि संसारलाई मानिस तथा जनावरहरूले पूनः भर्नु आवश्यक थियो । जलप्रलयको समयमा, मनुले आफ्नो जहाजलाई त्यस माछाको सिङ्गमा बाधिदिए जो एक अवतार पनि थिए । उनको जहाज जलप्रलयपश्चात् एउटा पहाडको टाकुरामा गएर अड्कियो । अनि ऊ पहाडबाट तल झर्यो र आफूले पाएको छुटकाराको निम्ति बलिदान तथा बलीहरू चढए । आज पृथ्वीमा रहेका सम्पूर्ण मानिसहरू ऊनैबाट आएका हुन् ।

बाइबलमा नोआको वृतान्त (वेद पुस्तक)

यस बारेमा बाइबल (वेद पुस्तक) मा दिइएको वृतान्तले पनि सोही घट्नाको वर्णन गर्दछ, तर यस वृतान्तमा मनुलाई ‘नोआ’ भनिएको छ । बाइबलबाट नोआको वृतान्त र जलप्रलयको बारेमा पूर्णरूपमा पढ्नको लागि यहाँ क्ल्कि गर्नुहोस् । आज धेरै मानिसहरूले नोआको कथा र जलप्रलयलाई अचम्मको अनि अविश्वसनीय पाउँदछन् । तर संस्कृत वेद तथा बाइबलको साथसाथै यस घटनाको स्मृति अन्य विभिन्न संस्कृतिहरू, धर्महरू र धेरै इतिहासहरूमा पनि सुंरक्षित रहेका छन् । पृथ्वी पत्रे चट्टानले ढाकिएको छ, जुनचाहिँ जलप्रलयको बेलामा बनिएका हुन् , यसरी हाम्रो माझमा जलप्रलयको भौतिक साथै मानवशास्त्रीय प्रमाण रहेका छन् । तर आज हाम्रो लागि सिकाई के हो त कि हामीले यस वृतान्तप्रति ध्यान दिनुपर्छ ?

हराउनु विपरित अनुग्रह प्राप्त गर्नु

जब म मानिसहरूसँग परमेश्वरले भष्टता (पाप) को कहाँसम्म न्याय गर्नहुन्छ, वा खासमा तिनीहरूको पाप र मेरो पापको परमेश्वरले न्याय गर्नहुन्छ वा गर्नुहुन्न भन्ने बारेमा बोल्छु तब म प्रायजसो यस्तो जवाफ पाउने गर्छु जस्तो, “म न्यायको बारेमा त्यति धेरै चिन्तित छैन किनभने परमेश्वर एकदमै धेरै अनुग्रही अनि दयालु हुनुहुन्छ, त्यसैले मलाईँ लाग्दैन कि उहाँले साँच्चिकै मलाईँ न्याय गर्नुहुन्छ ।” यस्तो सोचाईँको लागि यहाँ नोआ (मनु) को वृतान्त छन् जसबाट हामीले आफैलाई प्रश्न गर्नुपर्ने हुन्छ । पूरै पृथ्वी (नोआ र उनको परिवारबाहेक) लाई त्यस न्यायमा विनास गरिएको थियो । त्यसकारण उहाँको दया अनि कहाँ थियो त ? के त्यो दया जहाजमा रहँदा प्रदान गरिएको थियो ।

उहाँको दयामा एउटा जहाज प्रदान गरिएको थियो जुन जो कसैको लागि पनि उपलब्ध थियो । कोही पनि त्यस जहाजमा प्रवेश गर्न, दया प्राप्त गर्न र आउनेवाला जलप्रलयबाट सुरक्षा पाउँन सक्थ्यो । समस्या त यो थियो कि झण्डै सम्पूर्ण मानिसहरूले त्यस आइरहेको जलप्रलयप्रति अविश्वास प्रकट गरे ।  तिनीहरूले नोआको कामलाई हाँसोमा उडाए र त्यस न्याय जुन साँच्चिकै हुन आँटेको थियो त्यसप्रति विश्वासै गरेनन् । जसले गर्दा तिनीहरू जलप्रलयमा विनास पारिए, नष्ट पारिए । त्यसबेला तिनीहरू सबैले जहाजमा पस्नु आवश्यक थियो जसले गर्दा तिनीहरू न्यायबाट बच्नसक्दथे तर त्यसो गरेनन् ।

तिनीहरू जो पछि जीवित रहे तिनीहरूले अग्लो पहाडमा चढेर वा एउटा ठूलो डुङ्गा बनाएर त्यस जलप्रलयबाट बाँच्न सक्दथे भनेर सायद सोचेहोलान । तर तिनीहरूले त्यस न्यायको आकार र शक्तिलाई पूर्णरूपमा कम महत्वको सम्झिए वा गलत अनुमान लगाए । उनीहरूले सोचेका यस्ता ‘ठीक युक्तिहरू’ वा उत्तम विचारहरू त्यस न्यायको अगाडि पर्याप्त हुनेथिएन; तर तिनीहरूलाई अन्य केही चीजको आवश्यकता थियो जसले तिनीहरूलाई अझ राम्रो तवरले त्यस न्यायबाट सुरक्षित राख्नसक्थ्यो—त्यो चीज थियो जहाज । जब तिनीहरू सबैले त्यस जहाज बनिरहेको देखे त्योचाहिँ तिनीहरूको लागि आउँदै गरेको न्याय र त्यसबाट बच्नलाई उपलब्ध भएको दयाको एउटा स्पष्ट चिन्ह थियो । र यस नोआ (मनु) को उदाहरणमा विचार गर्दा यसले आज पनि उही कुरा बताउँदछ कि परमेश्वरले स्थापना गर्नुभएको प्रवन्धबाट दया प्राप्त गरिन्छ तर हामीले ठीक वा असल हो भनी सोचेका अन्य कुराहरू वा प्रवन्धबाट होइन ।

त्यसैले अब एउटा प्रश्न जन्मन्छ कि किन नोआले चाहिँ परमेश्वरको दया प्राप्त गर्यो त ? यसबारेमा तपाईँ बाइबलले एउटा पदावलीलाई कैयौँ पटक दोहोर्याएको देख्नुहुनेछ:

र परमेश्वरले आज्ञा गर्नुभएका सम्पूर्ण कुराहरू नोआले पूरा गरे

मलाईँ लाग्छ कि म जे बुझ्छु, वा जे मन पराउँछु वा जे कुरासँग सहमत छु म त्यो गर्न चाहन्छु । म यो कुरामा निश्चित छु कि त्यस आउनेवाला जलप्रलयको चेतना र जमिनमा त्यत्रो ठूलो जहाज बनाउनुपर्ने आज्ञा दिएको बेला नोआको दिमागमा अवश्य पनि धेरै प्रश्नहरू उब्जेका थिए । नोआले यस कुरामा तर्क गरेको हुनसक्छ भन्नेमा मलाईँ निश्चय छ कि ऊ एउटा असल र सत्यको खोजी गर्ने मान्छे भएका कारण उसले सायद त्यो जहाज बनाउने कामप्रति ध्यान दिन आवश्यक थिएन भन्ने सोचेका थिए होला । तर उसले यसबारेमा जे बुझेका थिए, जे गर्नमा उनलाई आरामदायी हुन्थ्यो, र उनलाई जे गर्दा अर्थपूर्ण लाग्थ्यो त्यो मात्रै नगरेर आज्ञा गरिएका सम्पूर्ण कुराहरू उनले पूरा गरे । हामीलाई अनुशरण गर्नको लागि यो नै सबभन्दा ठूलो उदाहरण हो ।

मुक्तिको ढोका

हामीलाई बाइबलले पनि यो बताउँदछ कि नोआ, उनको परिवार र जनावरहरू जहाजभित्र प्रवेश गरिसकेपछि

परमेश्वरले जहाजको ढोका बन्द गरिदिनुभयो । (उत्पत्ति ७ : १६)

एउटै ढोका भएको जहाजको नियन्त्रण तथा व्यवस्थापन गर्ने नोआ होइन तर परमेश्वर हुनुहुन्थ्यो । जब न्याय आयो अनि पानी जहाजको माथि माथि आउँन थाल्यो तब बाहिरका मानिसहरूले जत्ति नै जहाजमा ढकढक्याए पनि नोआलाई जहाजको ढोका खोल्न सम्भव थिएन । परमेश्वरले त्यो जहाजको ढोकामाथि नियन्त्रण जमाउनुभएको थियो । तर त्यसैबेला त्यस जहाजको ढोकालाई परमेश्वरले नियन्त्रण गर्नुभएको हुनाले बतास तथा पानीको ज्वारभाटा वा छालले बलपूर्वक खोल्न सक्दैन भन्ने कुरामा जहाजभित्र बस्ने जनहरू भने विश्वस्ततासाथ रहन सक्दथ्यो । तिनीहरू सबैजना परमेश्वरको रेखदेख र दयाको कारण ढोकाभित्र सुरक्षित थिए ।

परमेश्वरले यो सिद्धान्तलाई परिवर्तन नगर्नुभएको हुनाले उहाँले आज पनि हाम्रो माझमा त्यस सिद्धान्तलाई त्यसरी नै लागू गर्नुहुन्छ । बाइबलले हामीलाई अर्को आउनेवाला न्यायको बारेमा सचेत गर्दछ—र त्योचाहिँ आगोद्धारा आउने न्याय हो—तर नोआको चिन्हले हामीलाई यो कुरामा विश्वस्त तुल्याउँदछ कि उहाँले गर्ने न्यायको साथसाथै उहाँले हामीलाई दया पनि प्रदान गर्नुहुन्छ । तर त्यसको लागि हामीले एउटा ढोका भएको जहाजको खोजी गर्नुपर्छ जसले हामीलाई सुरक्षितसाथ ढाकेर राख्नुका साथै दया प्रदान गर्दछ ।

एकपटक फेरि बलिदानको व्यवस्था

बाइबलले हामीलाई यसरी बताउँदछ कि नोआले :

परमप्रभुको निम्ति एउटा वेदी बनाएर हरेक शुद्ध पशु र शुद्ध पंक्षीमध्येबाट लिएर होमबलि चढए । (उत्पत्ति ८:२०)

हामीले पुरूषासूकतामा हेरेको बलिदानको ढाँचासँग यो बलिदान मिल्न जान्छ । मानौँ नोआ (मनु) ले जान्दथियो कि पुरूषाको बलिदान दिनुपर्थ्यो, त्यसैले परमेश्वरले एकदिन त्यसो गर्नु नै हुन्छ भन्ने कुरामा उनको भरोसा देखाउँदै उनले आउनेवाला बलिदानको चित्रको रूपमा पशुको बलि चढाए । वास्तवमा बाइबलले बताउँदछ कि ठीक यस बलिदानपश्चात् परमप्रभुले ‘नोआ र उनको छोराहरूलाई आशिष दिनुभयो’ (उत्पत्ति ९ः१) र अब फेरि मानिसहरूलाई जलप्रलयले कहिल्यै पनि न्याय गर्नुहुनेछैन भनी ‘नोआसँग करार बाँध्नुभयो’ (उत्पत्ति ९ः८) । त्यसैले यस्तो देखिन्छ कि नोआद्धारा उनले गरेको आराधनामा चढाइएको पशुको बलिदान एक महत्वपूर्ण बलिदान थियो ।

पूनर्जन्म—व्यवस्थाद्धारा वा…

वैदिक परम्परामा मनुचाहिँ मनुस्मृति को लागि स्रोत हो जसले एउटा व्यक्तिको जीवनमा उसको वर्णजातिको निर्धारण वा परामर्श गर्दछ । यजुर्वेद ले भन्दछ कि सबै मानिसहरू जन्ममा शुद्र वा सेवकको रूपमा जन्मन्छन् तर त्यस बन्धनबाट छुटकारा पाउँनको लागि हामीलाई दोस्रो वा नयाँ जन्मको आवश्यकता पर्दछ । मनुस्मृति विवादास्पद छन् र यसमा स्मृतिको बारेमा भिन्न दृष्टिकोण व्यक्त गरिएका छन् । यी सबै विवरणहरूलाई विश्लेषण गर्ने काम हाम्रो परिधिभन्दा धेरै परको कुरा हो । तर चाखलाग्दो कुरो जुन बाइबलमा दिइएको छ र जसको हामी यहाँ खोजी गर्दछौँ कि सामी मानिसहरू जो नोआको वंशबाट आएका थिए तिनीहरूले पनि दुईवटा मार्गहरू प्राप्त गरे जसमा एउटाद्धारा शुद्धता प्राप्त गरे भने अर्कोद्धारा पापबाट छुटकारा प्राप्त गरे । एउटा त्यस्तो मार्ग जसद्धारा एउटा व्यवस्था थियो जसमा पापबाट छुटकारा, स्नान गर्ने रीतिथिति जस्ता कर्मकाण्ड तथा बलि दिने कुराहरू समावेश थिए—जुनचाहिँ मनुस्मृतिसँग धेरै मात्रामा उस्तैउस्तै छन् । अर्को मार्ग भने धेरै मात्रामा रहस्यजनक थियो, र यस मार्गले पूनर्जन्म प्राप्त गर्नुभन्दा अगाडिको मृत्युलाई समावेश गरेको थियो । प्रभु येशूले पनि यस बारेमा शिक्षा दिनुभएको थियो । उहाँले उहाँको समयमा एक जना विद्धान् शिक्षित व्यक्तिलाई भन्नुभयो जुन यस्तो छ ः

येशूले तिनलाई जवाफ दिनुभयो, “साँच्चै म तिमीलाई भन्दछु यदि कोही नयाँ गरी जन्मेन भने उसले परमेश्वरको राज्य देख्न सक्दैन।” (यूहन्ना ३:३)

हामी यसबारेमा अझ अगाडिको अरू लेखहरूमा हेर्नेछौँ, तर हामी बाइबल र संस्कृत वेदमा किन यस्ता प्रकारका समानताहरू रहेका छन् त भन्ने कुरामाथि पनि खोज गर्नेछौँ—त्योचाहिँ हाम्रो अर्को लेखमा हेर्नेछौँ ।

 

सुरुवातदेखि नै मोक्षको प्रतिज्ञा

मेरो योभन्दा अघिको लेखमा मैले मानवजाति उनीहरुको प्रारम्भिक सृष्टिको अवस्थाबाट कसरी पापमा फसेर पतित भयो भन्ने बारेमा उल्लेख गरेको थिएँ । तर बाइबल (वेद पस्तक) ले एउटा यस्तो योजना अगाडि बढाँउदछ जुन सुरुदेखि नै परमेश्‍वरको साथमा थियो । यो योजना एउटा यस्तो प्रतिज्ञामाथि आधारित छ जुन पूनः जारी गरिएको थियो वा यो योजना यस्तो योजना हो जुन परुषासूकतामा पनि गुन्जिन्छ ।

बाइबल वास्तविक एउटा पुस्तकालय

यो प्रतिज्ञाको महत्वलाई सराहना गर्नको लागि हामीले बाइबलको आधारभूत वास्तविकताको बारेमा जान्नु अति आवश्यक हुन्छ । यद्यपि यो एउटा पुस्तक हो र हामी यसलाई यस्तै नै सोच्छौँ पनि, अझ यसलाई एउटा गतिशील पुस्तकालयको रूपमा सोच्नु झन उचित हुन्छ । यस्तो किन भएको हो त भन्दा यो एउटा विभिन्न परिस्थिति तथा पृष्ठभूमिका विभिन्न लेखकहरूले १५०० वर्षको समयावधिमा लेखेका पुस्तकहरूका संकलन वा संग्रह हो । आज हामी यो पुस्तकलाई एउटै पुस्तकको रूपमा पाउन सक्छौँ—त्यो हो बाइबल । यहि एक तथ्यले आज बाइबललाई संसारका अन्य ठूलाठूला पुस्तकहरूका बीचमा ऋग्वेदजस्तै अद्वितीय बनाएका छन् । विभिन्न लेखाइको अतिरिक्त बाइबलका विभिन्न पुस्तकहरूले एउटा विवरण, विषयको घोषणा तथा भविष्यवाणीका निर्माण गर्दछ जसमा पछिका लेखकहरू आधारित हुन्छन् । यदि बाइबल एउटा लेखकद्वारा मात्र वा लेखकका समूहद्वारा मात्र लेखिएको हुन्थ्यो भने यो त्यति महत्वको हुने थिएन । तर बाइबलका लेखकहरू सयौँ वर्ष, हजारौँ वर्षको अन्तरालको फरकमा तथा विभिन्न सभ्यता, भाषा, संस्कृति र साहित्यिक विद्याहरूमा रहेर बाइबलका पुस्तकहरू लेखेका थिए तापनि उनीहरूले दिन खोजेका सन्देश तथा भविष्यवाणीहरू पछिका लेखकहरूद्वारा उस्तैतवरले लिइन्छ वा बाइबलभन्दा बाहिर प्रमाणित भएका ऐतिहासिक तथ्यहरूद्वारा पूरा भएको पाइन्छ । यस कुराले नै बाइबललाई पूर्णरूपले अद्वित्तीय बनाउछ र यही कुरालाई जानेर हामी बाइबलको सन्देशको बुझाईप्रति प्रेरित हुन सकिन्छ । पुरानो नियममा प्रस्तुत गरिएको पाण्डुलिपि (जुन पुस्तक येशू आउनुभन्दा अगाडि नै लेखिएको थियो) को लेखन २०० इसापूर्व पहिले नै भएको थियो, यसकारणले गर्दा पनि बाइबलको मूल पाठ संसारका सबै प्राचीन पुस्तकहरूभन्दा कैयौँ गुणा बढि उत्तम छ ।

बगैचामा मोक्षको प्रतिज्ञा

हामी बाइबलमा उत्पतिको पुस्तकको सुरुमा नै दिइएको मानिसको सृष्टि र पतनको विवरणमा यस पूर्व छाँयाको पक्षलाई स्पष्टसँग देख्न सक्छौँ । अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा, हामी यसलाई आरम्भ मै देख्छदौँ, तर यो अन्तको ध्यानमा  राख्दै लेखिएको थियो । यहाँ हामी एउटा प्रतिज्ञालाई देख्दछौँ जब सर्पको रूपमा दुष्टयाईँको रूप धारण गरेको परमेश्‍वरको विरोधी सैतानसँग उहाँले सामना गर्नुहुन्छ र त्यो सैतान उहाँसँग घुमाउरो तरिकाले बोल्दै ठीक यसको पछि मानिसलाई पापमा पतित गरिदिन्छ ।

“…अनि म (परमेश्‍वर) तेरो (सैतान) र स्त्रीको बीचमा र तेरो सन्तान र स्त्रीको सन्तानको बीचमा म दुश्मनी हालिदिनेछु । त्यसले तेरो शीर कुच्च्याउनेछ र तैले त्यसको कुर्कुच्चो डस्नेछस् ।” (उत्पत्ति ३: १५)

यसलाई ध्यानपूर्वक पढे पश्चात् तपाईँ यो देख्नुहुन्छ कि यहाँ पाँच वटा फरक पात्रहरू उल्लेख गरिएका छन् अनि यो एउटा भविष्यवाणी हो कि यहाँ आउनेवाला समय (जस्तो भविश्यत् काल जनाउन प्रयोग हुने शब्द ‘नेछ’ को दोहोरिने प्रयोगबाट देखिन्छ ) । पात्रहरू यी नै हुन्:

  • १. परमेश्‍वर
  • २. सैतान/सर्प
  • ३.स्त्री
  • ४.स्त्रीका वंश
  • ५. सैतानको वंश

यी पात्रहरू भविष्यमा कसरी एकअर्कामा सम्बन्धित हुनेछन् भनी यस जालसाजीले भविष्यवाणी गर्दछ । यसलाई निम्न तरिकाले तल देखाइएको छ ।

relationships in genesis 3:15
उत्पत्तिको पुस्तकमा उल्लेख गरिएका पात्रहरूका बीचमा सम्बन्ध

परमेश्‍वरले सैतान र स्त्री दुबैको ‘सन्तान’ हुने व्यवस्था गर्नुहुन्छ । यी सन्तानहरू बीचमा र स्त्री तथा सैतानबीचमा ‘शत्रुता’ वा घृणा हुनेछन् । सैतानले स्त्रीको सन्तानका ‘कुर्कुच्चो डस्नेछन्’ भने स्त्रीका सन्तानले सैतानको शीर कुच्च्याउनेछ ।

वंशको कटौतीएक नर

अहिलेसम्म हामीले सिधै मूल पाठबाट निरिक्षण गरेका छौँ । अब तर्कको लागि केही कटौती गरिन्छ । किनभने स्त्रीको सन्तानलाई ‘ऊ’ र ‘उनको’ भनी उल्लेख गरिएको छ । हामी जान्दछौँ कि यो एउटा एकल नर मानव— एउटा पुरुष हो । यसले हामी केही सम्भावित व्याख्यालाई छोड्न सक्छौँ । यस सन्तानको लागि ‘उनी’ को सट्टा ‘ऊ’ भन्ने शब्द प्रयोग भएको हुँदा यो स्त्री हुनसक्दैन । त्यस्तै गरेर ‘ऊ’ भनिएको हुँदा सन्तान ‘तिनीहरू’ होइनन् जो एक विश्वसनीय ढङ्गबाट, कदाचित एक समूहका मानिसहरू, एक समूह या एक जातिको साथ हुनसक्थ्यो । विभिन्न समयमा र विभिन्न तरिकाबाट मानिसहरू यो सोच्नसक्दछन् कि ‘तिनीहरू’ यसका उत्तर हुनसक्छ । तर सन्तानलाई ‘ऊ’ ले जनाइएको हुँदा यसले राष्ट्रलाई, वा कुनै निश्चित धर्म जुन हिन्दू, बौद्व, इसाइ वा मुस्लिम आदि जस्तो यो कुनै मानिसहरूको समूहलाई जनाउदैन । ‘ऊ’ चाहिँ एउटा मानव भएकोले यो कुनै निर्जिव वस्तु पनि होइन (सन्तानचाहिँ एउटा व्यक्ति हो) । यसले सम्भावनालाई पनि समाप्त गरिदिन्छ कि सन्तानचाहिँ एउटा खास दर्शन, शिक्षा, प्रविधि, राजनैतिक प्रणाली वा धर्म हो । यस्तो एक ठोस वस्तु सायद संसारको समस्याका समाधान गर्नको लागि हाम्रो रुचाइएको छनौट वा विकल्प भएको छ । हाम्रो परिस्थितिलाई के कुराले निश्चित गर्दछ त्योचाहिँ कुनै निर्जिव वस्तु हो भनी हामी सोच्छौँ, त्यसैले सबभन्दा असल मानव विचारक शताब्दियौदेखिँ विभिन्न राजनैतिक प्रणाली, शैक्षिक प्रणाली, प्राविधिक, धार्मिक प्रणाली आदिको लागि तर्कवितर्क गर्दै आएका छन् । तर यो प्रतिज्ञामा दिशासूचक कम्पासले विल्कुलै फरक दिशातर्फ संकेत गरेको छ । परमेश्‍वरसँग मनमा अरू केही — वा एक ‘ऊ’ वा ‘नर’ थियो । र यो ‘ऊ’ वा ‘नर’ ले सैतानको शीर कुच्च्याउथ्यो ।

जुन कुरा भनिएको छैन त्यसबाट एउटा अर्को चाखलाग्दो अवलोकनीय कुरा हाम्रो सामने आउछ । परमेश्‍वर यो प्रतिज्ञा पुरूषसँग गर्नुहुन्न जसरी स्त्रीको साथ गर्नुभयो । यो विल्कुलै असाधारण छ विशेषगरी जब पूरै बाइबल वा पूरै प्राचीन संसारमा वंश चल्नको लागि पिताद्वारा छोराहरू आएको कुरामा जोड दिइन्छ । वास्तवमा  आधुनिक पश्चिमी विद्वानहरूद्वारा बाइबलमा दिइएको वंशावलीप्रतिको आलोचना यो हो कि तिनीहरू स्त्रीसँग जोडिएका रगतको नातालाई वेवास्ता गरिदिन्छ । यो कुरा पश्चिमी दृष्टिमा ‘लैङ्गिकववाद’ हो किनभने यसले पुरूषको वंशलाई मात्रै मान्छ । तर यस घटनामा एउटा पुरूषबाट आउने सन्तान  वा वंश (‘ऊ’) को कुनै प्रतिज्ञा गरिएको छैन । यसले यो मात्रै भन्छ कि पुरूषलाई कुनै उल्लेख नगरीकन त्यहाँ एउटा स्त्रीबाट आउने सन्तान वा वंश हुनेछन् ।

अहिलेसम्म अस्तित्वमा आएका सबै मानिसहरूबाहेक ऐतिहासिक वा मिथक रूपबाट म यो सोच्न सक्छु कि अहिलेसम्म एक मात्र यस्तो व्यक्ति छन् जसले आफ्नो आमा भएको दावी गर्नहुन्छ तर त्यही समय उहाँको कुनै शारीरिक पिता थिएन । त्यस्तो व्यक्ति हुनुहुन्थ्यो येशू ख्रीष्ट (येशू सत्संग) जसको बारेमा नयाँ करार (यसरी यस्तो व्यक्ति जन्मनुहुनेछ भनी प्रतिज्ञा दिइएको हजारौ वर्षपछि लेखिएको पुस्तक) ले उहाँ एउटा कन्य केटीबाट जन्मिनुभएको हो भनी दावी गर्छ—यसकारण उहाँको माता त थियो तर कुनै पिता थिएन । के येशू समयको सुरुवातमा यस पजलमा प्रतिछाँयामा देखिनुभएको हो ? यसले यो कुरा जनाउँदछ कि सन्तान वा वंश ‘ऊ’ वा ‘नर’ हो तर ‘उनी’ वा ‘नारी’, ‘तिनीहरू’ वा ‘कुनै ठोस वस्तु’ होइन । त्यो दृष्टिकोणसाथ, यदि तपाईँ यस पजलको पढ्नुहुन्छ भने केही भागहरू ठीक ठाउँमा आउँछ ।

उसको कुर्कुच्चो डस्नेछ’??

सैतान/सर्पले उसको ‘कुकुच्चो डस्नेछ’ ? भन्नुको अर्थ के हुन्छ ? म अफ्रिकाको जँगलमा नगइन्जेलसम्म यसबारेमा मैले केही बुझिन । हामीले त्यहाँ गर्मीको समयामा पनि रबरले बनेको बाक्लो बुटजुत्ता लगाउनुपथ्र्यो—किनभने त्यहाँको लामोलामो घाँसमा लुकेर बसेका सर्पहरूले हाम्रो खुट्टा डस्न सक्थ्यो—जस्तो कुकुच्चो—जसले गर्दा त्यसले हामीलाई मार्न पनि सक्थ्यो । त्यहाँ मेरो पहिलो दिनमा झण्डै मैले सर्पलाई टेकेको छु, र म सम्भवत पर्न पनि सक्थेँ । त्यसपश्चात् यस पजलले मलाईँ यसको अर्थ बुझाइदियो । ‘ऊ’ वा ‘नर’ ले सर्पलाई सिध्याउन पनि सक्थ्यो (‘तेरो शीर कुच्च्याउनेछ’), तर उहाँले मूल्य तिर्नुपर्नेछ, उहाँ मारिनु पर्ने पनि हुनसक्छ (‘उसको कुकुच्चो डस्नेछ’)। त्योचाहिँ येशु ख्रीष्टको बलिदानद्वारा प्राप्त गरिएको विजयको प्रतिछाया हो ।

सर्पको वंश वा सन्तान ?

तर उहाँको अरू शत्रु को हो, के सैतानको वंश हो वा सन्तान हो ? यद्यपि यसबारेमा विस्तृत रूपबाट पत्ता लगाउनको लागि हामीसँग यहाँ स्थान छैन, तर पछिको पुस्तकले एक आउनेवाला व्यक्तिको बारेमा कुरा गर्छ । यस विवरणमाथि ध्यान दिनुहोस्:

भाइ हो हाम्रा प्रभु येशू ख्रीष्टको आगमनको विषयमा र उहाँलाई भेट्न हामी एकसाथ भेला हुने विषयमा…कसैले पनि तिमीहरूलाई कुनै पनि तरिकामा धोकामा नपारोस्, किनभने पहिले विद्रोह नभएसम्म र पापको मानिस अर्थात सर्वनासको छोरो प्रकट नभएसम्म त्यो दिन आउनेछैन । त्यसले ईश्वर कहलिएका सबै अथवा पूज्य वस्तुहरूको विरोध गर्छ र तीभन्दा आफैलाई उच्च तुल्याउछ, यहाँसम्म कि आफैलाई परमेश्‍वर नै घोषणा गरेर परमेश्‍वरको घरमा त्यो बस्छ । (२ थेसलोनिकी २ : १—४), पावलद्वारा ग्रीसमा ५० ईस्वी सम्वतमा लेखिएको।

पछिका यी पुस्तकहरूले स्त्रीका सन्तान वा वंश र सैतानका सन्तान वा वंशका बीचमा भएको टकरावको घट्दो गन्तिको बारेमा स्पष्टसँग बताउछ । तर यो कुरालाई पहिलो पटक उत्पत्तिको पुस्तक जुनचाहिँ मानव इतिहासको सुरुवात हो त्यसमा दिइएको प्रतिज्ञामा भु्रणको जस्तो स्वरूपमा यसको व्याख्याको पूर्ण हुने आशाका साथ उल्लेख गरिएको छ । त्यसैले इतिहासको चरमोत्कर्ष, परमेश्‍वर र सैतान बीचमा अन्तिम प्रतिस्पर्धाको घट्लो गन्ति, धेरै समय अगाडि बगैचामा सुरु भएको कुरा पनि आरम्भ मै— सुरुवाती पुस्तकमै देखिन्छ ।

हामीले योभन्दा पहिलाको लेखमा प्राचीन पुरूषासूक्ताको भजनमाथि ध्यान दिएका थियौँ । यो भजनले पनि एउटा सिद्व पुरूष व्यक्ति—पुरूषा—आउदै हुनुहुन्छ भनी भविष्यवाणी गर्यो जो व्यक्तिचाहिँ मानवीय शक्तिद्वारा आउनुहुदैनथ्यो । यो पुरूष व्यक्तिलाई बलिदानको लागि दिइन्थ्यो । वास्तविकता त यो हो जुन हामीले देख्यौँ कि प्रारम्भिक समयमा नै परमेश्‍वरको मन र मष्तिस्कमा यो कुरा निर्णय तथा निश्चित भएको थियो । के यी दुबै पुस्तकले एउटै व्यक्तिको बारेमा बताइरहेका छन् ? म यो विश्‍वास गर्छु कि तिनीहरू दुबैले एउटै व्यक्तिको बारेमा बताइरहेका छन् । एक दिन उहाँले पुरूषको देहधारण गर्नुहुनेछ ता कि यो व्यक्तिलाई बलिदानमा दिन सकियोस् — जुनचाहिँ जुनसुकै धर्मका भए पनि सबै मानवजातिका लागि विश्‍वव्यापी आवश्यकता हो भन्ने कुरा पुरूषासूक्ता र उत्पत्तिको प्रतिज्ञाले उही एउटै घट्नाको सम्झना गर्दछ । तर यो प्रतिज्ञा ऋग्वेद र बाइबलको बीचमा बराबरी भने छैन । किनभने तिनीहरूले सुरुवाती मानवीय इतिहासका उल्लेद गर्दछ र त्यसका साथै तिनीहरूले अन्य समानान्तर कुराहरूका बारेमा पनि उल्लेख गर्दछ जुनचाहिँ हामी अर्को लेखमा हेर्नेछौँ ।

भ्रष्ट (भाग २)…आफ्नो निशानाबाट चुक्नु

हामी परमेश्‍वरको जुन स्वरूपमा बनिएका छौँ त्यही परमेश्‍वरको वास्तविक स्वरूपबाट हामी मानिसहरू भ्रष्ट भएको कुरालाई वेद पुस्तक (बाइबल) ले कसरी वर्णन गर्दछ त भन्ने कुरामाथि योभन्दा पहिलाको मेरो लेखमा मैले प्रस्तुत गरेको थिएँ । यस कुरालाई अझ राम्रो तवरले हेर्नको लागि मलाईँ एउटा चित्रले सहायता गेरेको छ र त्यो चित्र हो मिडिल अर्थको ओर्कस, अल्बसबाट भ्रष्ट भएको । यसैले बाइबलले हामीलाई यसरी वर्णन गर्छन् । तर यो कसरी भयो त ?

पापको उत्पत्ति

यसको बारेमा बाइबलको उत्पत्तिको पुस्तकमा उल्लेख गरिएको छ । परमेश्‍वरको स्वरूपमा रचिएपछिको थोरै समयपश्चात् सृष्टिको पहिलो मानव परीक्षामा पारिएको थियो । लेखिएको वृतान्तले यस घट्नालाई सर्पसँगको बातचितको रूपमा उल्लेख गर्दछ । सर्पलाई सधैँ विश्वव्यापीरूपमा शैतान—परमेश्‍वरको खिलापमा उभिने आत्माको रूपमा लिइने गरिन्छ । बाइबलअनुसार, शैतानले प्रायजसो अर्को व्यक्तिद्घारा बोलेर वा काम गरेर दुष्ट्याईँको निम्ति परीक्षामा पार्ने काम गर्दछ । यस घटनामा शैतान एउटा सर्पद्घारा बोल्यो । यसलाई यसरी उल्लेख गरिएको छः

परमप्रभु परमेश्‍वरले बनाउनुभएका बनपशुहरूमध्ये सर्प सबैभन्दा धूर्त थियो । एक दिन त्यसले स्त्रीलाई भन्यो, “के साँच्चै परमेश्‍वरले ‘तिमीहरूलाई बगैँचाको कुनै पनि रूखको फल नखानू भनी भन्नुभएको छ?’”

“स्त्रीले सर्पलाई भनिन्, हामी बगैचाका रूखहरूका फल खान सक्छौँ, तर बगैँचाको बीचमा भएको रूखका फलको विषयमा परमेश्‍वरले भन्नुभएको छ, त्योचाहिँ नखानू र नछुनू, नत्र तिमीहरू मर्नेछौँ ।”

“किनकि परमेश्‍वर जान्नुहुन्छ कि जुन दिन तिमीहरू त्यो खान्छौँ त्यही दिन तिमीहरूका आँखा खुल्नेछन् र असल र खराबको ज्ञान पाएर तिमीहरू परमेश्‍वरजस्तै हुनेछौँ ।”

शैतानको कुरा सुनेर त्यसै गर्नुपर्ने रहेछ भनी स्त्री विश्वस्त भइन् । उनले देखिन् कि त्यस रूखको फल खानलाई असल र हेर्नमा रहरलाग्दो थियो र शैतानले भनेअनुसार बुद्घि पाउनलाई त्यस रूखको फल खान चाहिन्। त्यसैले उनले त्यस रूखबाट केही फल टिपेर खाइन् । अनि आफूसँगै भएको आफ्नो पतिलाई पनि दिइन् र उनले पनि खाए । त्यही क्षणमा तिनीहरू दुबैको आँखा खुले र आफू नाङ्गै रहेको भन्ने थाहा पाएर लाज महसुस गरे । अनि आफ्ना लाज ढाक्नको लागि अञ्जीरका पातहरू गाँसेर तिनीहरूले वस्त्र बनाए । (उत्पत्ति ३:६)

उनीहरू परमेश्‍वरजस्तै हुनुसक्ने भन्ने कुरा नै उनीहरूका यसप्रकारको छनौटको मुख्य जड् थियो अनि त्यो परीक्षा यसको लागि थियो ।  यस समयसम्म उनीहरूले हरेक कुराहरूका लागि परमेश्‍वरमा भरोसा तथा विश्‍वास गरेका थिए र सबै कुराहरूका लागि परमेश्‍वरको वचनलाई मानेका थिए । तर अब यी सबै कुराहरूलाई पछाडि छोड्दै, आफैमाथि भरोसा गर्दै र सबै कुराहरूको लागि आफ्नै बोलीमाथि भर पर्दै तिनीहरू ‘परमेश्‍वरजस्तै हुने’ छनौट तिनीहरूसँग थियो । तिनीहरू आफ्नो लागि आफै, ‘परमेश्‍वर हुनसक्थ्यो’, तिनीहरू आफ्नो जहाजको लागि आफै कप्तान हुनसक्थ्यो, आफ्नो गन्तव्यको लागि आफै ‘मालिक’ हुनसक्थ्यो, अनि स्वनिर्देशित तथा आफैप्रति जवाफदेही हुनसक्थ्यो।

परमेश्‍वरप्रति उनीहरूले गरेको विद्रोहको कारण उनीहरूमा केही परिवर्तन आएको थियो। सन्दर्भमा उल्लेख भएअनुसार उनीहरूले लाज महसुस गरे अनि आफूलाई ढाक्ने कोशिस गरे । वास्तवमा जब परमेश्‍वरले आदमको अनाज्ञाकारिताको लागि सामना गर्नुभयो आदमले हव्वा (परमेश्‍वर जसले उनलाई बनाउनुभयो) लाई यसको लागि दोष लगाइदियो । यसको बदलामा फरि हव्वाले सर्पलाई दोष लगाईदिइन् । यसरी कसैले पनि आफ्नो जवाफदेहिता स्वीकार गर्न चाहेन ।

आदमले गरेको विद्रोहको परिणाम

अनि जे जति त्यस दिन आरम्भ भयो त्यो आजको दिनसम्म पनि निरन्तर चलिरहेको छ किनकि हामीमा पनि सोहीप्रकारको निहित स्वभाव छ जसलाई हामीले जन्मजात उत्तराधिकारको रूपमा पाएका छौँ । त्यसैकारणले गर्दा हामी पनि आदमजस्तै व्यवहार गर्छौँ—किनकि हामीले आदमको स्वभावलाई जन्मजातरूपबाट नै लिएर आएका हुन्छौँ ।  हामी मानवजाति आदमले गरेको विद्रोहको कारण दोषी भएका छौँ भन्ने बाइबलको कुरामा कतिपयले गलत बुझाई बुझेका छन् । वास्तवमा भन्ने हो भने त आदम नै यस घट्नाको मुख्य दोषी हो तर हामी सबै जना त्यस विद्रोहको परिणामस्वरूप जीवन व्यतित गदै आइरहेका छौँ । यस कुरालाई हामी अनुवंशीयतवरले सोच्न सक्दछौँ । बालबालिकाहरूले उनीहरूका बाबु आमाको जीनलाई वंशानुगतरूपमा प्राप्त गर्दै असल र खराब स्वभावहरू लिएर आउने गर्दछन् । हामीले आदमको यस्तो विद्रोही स्वभावलाई वंशानुगतरूपमै लिएर आएका हुन्छौँ, वा जन्मजातरूपमै वा थाहै नपाई अन्जानमा नै लिएर आएका हुन्छौँ तर हामी यसरी जानीबुझी पनि आदमले शुरुवात गरेको त्यस विद्रोहलाई हाम्रो जीवनमा निरन्तरता दिन्छौँ । हामी ब्रह्माण्डको परमेश्‍वर बन्ने चाहना राख्दैनौँ तर हामी आफ्नै कतिपय परिवेशमा भने परमेश्‍वरबाट परनिर्भर, स्वायत्त वा अलग भएर आफै ईश्वर झैँ बन्न चाहन्छौँ ।

आजको दिनमा एकदमै स्पष्ट देखिने पापको प्रभाव

अनि हामीले थोरै मूल्यको सम्झने वा साधारणतवरले लिने हाम्रो मानवीय जीवनको बारेमा यसले अधिक विवरण दिने गर्दछ । प्रत्येक ठाउँहरूमा मानिसहरूले आफ्नो घरका ढोकाहरू बन्द गर्नुपर्ने, तिनीहरूलाई प्रहरीप्रशासन, वकिल, बैंक कारोबारको लागि कसैले थाहा नपाउने गोप्य पासवर्डको आदिको जरुरत पर्ने आदिको कारण पनि यही हो किनकि हामी अहिलेको हाम्रो परिस्थितिमा एकअर्कालाई लुट्द छौँ । यसैकारण साम्राज्य तथा समाजहरू सबै नै अन्त्यमा पतन भएर तथा ढलेर जान्छन्—किनभने यी सबै साम्राज्यहरूका नागरिकहरूका प्रवृत्ति पतन हुनु नै थिए । सबै तरिकाका सरकारका स्वरूप तथा आर्थिक प्रणालीहरूका उपयोग गर्ने कामपश्चात्, यद्यपि अन्य कार्यभन्दा असल गर्दै, प्रत्येक राजनैतिक वा आर्थिक प्रणाली यो आफैमा ढलेर जाने देखिन्छ किनभने यी विचारधारा बोकेका मानिसहरूसँग त्यस्तो प्रवृत्तिहरू हुन्छन् जसले अन्तमा गएर सम्पूर्ण प्रणालीलाई नै तल पारेर बिगार्ने गर्दछ । यसकारणले गर्दा अहिलेसम्म अस्तित्वमा आएको हाम्रो पुष्ता नै सबभन्दा धेरै शिक्षित भए तापनि हामीसँग अझै यस्ता समस्याहरू छन् किनभने यो हाम्रो शैक्षिक स्तरभन्दा पनि अझ गहिरोसँग गडेको छ । यसैले हामी स्वयम्लाई प्रतासना मंत्रको प्रार्थनाको साथमा राम्रोसँग पहिचान गर्न सकिन्छ—किनभने यसले हामीलाई राम्रोतवरले वर्णन गर्दछ।

पापनिशाना चुकाउनु

यो त्यही हो कि किन कुनै पनि धर्मले तिनीहरूको समाजको लागि आफ्नो दर्शनलाई पूरै तवरले ल्याउन पाउदैन—यद्यपि यहाँसम्म कि अनिश्वरवादीहरू  पनि (सोभियत संघको स्टालिन, चीनको माओ, कम्बोडियाको पोल पोटको बारेमा सोच्नुहोस् ) — किनकि हाम्रो अघि कुनै यस्तो चीज छ जसले हाम्रो बाटोमा हाम्रो दर्शन पूरा गर्ने काममा हामीलाई चुकाउनको लागि खड छ । वास्तवमा ‘गुमाउनु’ वा ‘चुकाउनु’ भन्ने शब्द हामीले भोग्ने परिस्थितिको सारांश हो । यो कुरालाई अझ राम्रो तवरले बुझ्नको लागि बाइबलको एउटा पदले मलाईँ उपयुक्त तस्विर प्रदान गर्दछ । यस पदले यसरी बताउँछ कि:

यी मानिसहरूबाहेक गिबाका सात सय चुनिएका मानिसहरू थिए । यी सबैमध्ये देब्रे हात चलाउने अरू सात सय चुनिएका मानिसहरू पनि थिए जसले घुयेँत्रोले कुनै निशाना पनि चुकाँउदैनथे । (न्यायकर्ता २०:१६)

यो पदले घुयेँत्रो चलाउँनमा कुशल र आफ्ना निशाना कहिल्यै पनि नचुकाउने सिपाहीहरूको बारेमा वर्णन गर्दछ। ‘चुक्ने’ भन्ने शब्दको मूल हिब्रू भाषामा अनुवादित शब्द יַחֲטִֽא हो । यो उही हिब्रू शब्दलाई बाइबलको धेरैजसो ठाउँमा पाप को रूपमा पनि अनुवाद गरिएको छ । उदाहरणको लागि, यो उही हिब्रू शब्द  ‘पाप’ को लागि पनि प्रयोग भएको छ जब एउटा दासको रूपमा मिश्रमा बेचिएको योसेफले उसको मालिकको पत्नीले व्यभिचारको लागि फकाउदासमेत उनीसँग व्यभिचार गर्दैन । यसबेला योसेफले मालिकको पत्नीलाई यसो भने कि :

यस घरमा मभन्दा ठूलो कोही छैन । मेरो मालिकले तपाईँबाहेक सबै कुरा मलाईँ दिनुभएको छ, किनभने तपार्इँ उहाँकी पत्नी हुनुहुन्छ । तब म कसरी यस्तो घोर दुष्ट काम गरेर परमेश्‍वरको विरुद्घमा मैले पाप गर्नु ? (उत्पत्ति ३९:९)

ठीक दश आज्ञा दिएपश्चात् यसले यसरी बताँउदछ कि :

मोसाले मानिसहरूलाई भने “नडराओ किनकि परमेश्‍वर तिमीहरूलाई जाच्नको लागि र उहाँको भय तिमीहरूका सामु रहोस् र तिमीहरूले पाप नगर भनेर आउनुभएको छ ।” (प्रस्थान २०:२०)

यी दुबै स्थानहरूमा उही हिब्रू शब्द יַחֲטִֽא  लाई पापको अर्थ बुझाउने शब्दको रूपमा प्रयोग गरिएको छ । यो ठीक त्यही शब्द हो जुन यी पदहरूमा वर्णन गरिएको सिपाही र उनीहरूको घुयँत्रोले लगाउने निशानाको सन्दर्भमा ‘चुक्ने’ भन्ने शब्द प्रयोग भएको छ जसको अर्थ हुन्छ ‘पाप’ जतिबेला मानिसहरू एकअर्कामा कार्यव्यवहार गरिरहेका हुन्छन् । यसले ‘पाप’ के हो भन्ने कुरा बुझ्न सहायताको लागि हामीलाई एउटा तस्विर प्रदान गर्दछ । एउटा सिपाहीले निशानामा लगाउनको लागि ढुङ्गा लिन्छ र त्यसलाई घुयेँत्रोमा बाँध्छ । यदि यस कुरामा ऊ चुक्छ भने उसको उद्घेश्य प्राप्त गर्ने काममा ऊ असफल हुन्छ ।  त्यस्तै गरेर, हामीले परमेश्‍वरलाई हामीसँग कसरी सम्बन्धित गरेका छौँ र अरूहरूसँग कसरी व्यवहार गरेका छौँ भन्ने बारेको निशानालाई समात्नको लागि हामीचाही परमेश्‍वरको स्वरूपमा बनिएका थियौँ । ‘पाप’ गर्नु भनेको यो उद्घेश्यलाई वा निशानालाई चुकाउनु वा गुमाउनु भन्ने हुन्छ जुन उद्घेश्य वा निशाना हाम्रा लागि प्रस्ताव गरिएका थिए साथै हामी हाम्रो लागि विभिन्न प्रणालीहरू, धर्महरू तथा विचारधाराहरूमा पनि आफ्ना लागि चाहना राख्दछौँ ।

पाप को नराम्रो समाचारप्राथमिकताको होइन तर सत्यको विषय

मानवजातिलाई झल्काउने यो भ्रष्ट तथा निशानाबाट चुकेको तस्विर त्यति धेरै सुन्दर छैन, यो राम्रो हो भनेर महसुस गर्न लायक पनि छैन न त यो आशावादी नै छ ।  वर्षौँ पछि यो खास शिक्षाको विरुद्घमा मानिसहरूले बेजोडका साथ प्रतिक्रिया देखाएको मैले पाएँ । म यहाँ क्यानडामा रहेको विश्वविद्यालयको एउटा विधार्थीले रिसको झोकमा “म तिमीलाई विश्‍वास गर्दिन किनभने तिमी जे भनिरहेका छौ त्यो म मन पराउदिन” भन्दै मलाईँ हेरिरहेको सम्झन्छु । हुनसक्छ कि हामी यो मन पराउदैनौ तर यसरी मन नपराउनु पनि एउटा निशानाबाट चुक्नु हो । कुनै पनि कुरालाई मन पराउनुमा त्यो सत्य हो वा होइन भन्ने कुरासँग के सम्बन्ध छ ? मलाईँ कर तिर्ने काम, युद्घहरू, एड्स तथा भूकम्पहरू मन पर्दैन—अरू कसैलाई पनि मन पर्दैन—तर तिनीहरू यसबाट भागेर टाढा जानसक्दैनन्, न त हामी यीमध्ये कुनैलाई वेवास्ता नै गर्नसक्छौँ ।

हामीले हाम्रो समाजमा हामी आफैलाई एक अर्काबाट संरक्षण गर्न बनाएका कानून, प्रहरी, ताला चाबी, सुरक्षा आदिको प्रक्रिया प्रणालीहरूले केही कुरा गलत छन् भनेर हामीलाई सुझाव दिन्छ । वास्तविकता यो हो कि कुम्भमेला जस्ता चाडहरूले लाखौँ मानिसहरूका ‘आफ्ना पाप धुनको लागि’ आफूतर्फ आकर्षण गर्दछ भन्ने कुराले हामीले कुनै न कुनै तरिकामा हाम्रो ‘निशाना’ गुमाएका छौँ भन्ने कुरा आफै स्वभाविक तवरले जान्दछौँ । फेरि अर्को वास्तविकता यो पनि हो कि स्वर्ग जानको लागि चढाउनुपर्ने बलिदानको विचारधारा सबै धर्महरूमा पाइन्छन् जुन हाम्रो बारेमा केही कुरा बेठीक छन् भनेर देखाउने एउटा संकेत हो । सबभन्दा अन्तमा, यो धर्मसिद्घान्तलाई निष्पक्षतवरले बुझ्नको लागि आवश्यक छ।

तर पापको यो सिद्घान्त हामी सबैलाई निशानाबाट चुकाउदै सबै धर्महरू, भाषाहरू तथा जातिहरूमा विद्यमान छन्— जसले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाँउदछ । यससँग परमेश्‍वर के गर्न गइरहनुभएको छ ? हामी परमेश्‍वरको प्रतिक्रियाको बारेमा हाम्रो अर्को पोष्ट वा लेखमा हेर्नेछौँ—जहाँ हामी आउनुहने उद्घारक पुरुषाको पहिलो प्रतिज्ञालाई हेर्नेछौँ जो हाम्रो लागि पठाइनुभएको हो ।

‘मध्य पृथ्वी’ नामक कथाको पात्र ओर्कसजस्तै भ्रष्ट

मेरो योभन्दा अगाडिको लेखमा हामीचाहिँ परमेश्वरको स्वरूपमा बनिएका हौँ र हामीले आफूले आफैलाई र अरूहरूलाई कसरी हेर्नुपर्छ भन्ने कुराको लागि मैले बाइबलीय आधारलाई हेरेको थिएँ । तर वेद् पुस्तक (बाइबल) यस आधारको बारेमा अझ बढ् विकसित हुन्छ । बाइबलमा भजनसङ्ग्रहको पुस्तक पुरानो नियमको हिब्रूहरूद्घारा तिनीहरूका परमेश्वरको आराधनाको लागि प्रयोग गरिने पवित्र गीत तथा भजनहरूको संकलन हो । भजनसंग्रह १४ दाउद राजा (जोचाहि एक ऋषि पनि थिए) द्घारा लगभग १००० ईसापूर्वमा लेखिएको थियो र दाउदको यो भजनले परमेश्वरको दृष्टिकोणबाट मानवीय जीवनको वस्तुस्थितिलाई वर्णन गर्ने गर्दछ ।

पृथ्वीमा कोही बुझ्ने मानिसहरू तथा कोही परमेश्वरलाई खोज्ने मानिसहरू छन् कि भनेर प्रभु स्वर्गबाट तल पृथ्वीमा हेर्नुहुन्छ । तिनीहरू सबै कुबाटोतिर लागेका छन्, तिनीहरू सबै एकैसाथ भ्रष्ट भएका छन्, असल काम गर्ने कोही पनि छैन, अहँ, असल गर्ने एकजना पनि छैन । (भजनसंग्रह १४:२–३)

‘भ्रष्ट हुनु’ भन्ने पदावली सम्पूर्ण मानवजातिलाई वर्णन गर्नको लागि प्रयोग गरिन्छ । किनकि यो केही कुरा हो जो हामी ‘बनेका’ छौँ, यहाँ परमेश्वरको स्वरूपमा बन्ने कामको प्रारम्भिक अवस्थाको सन्दर्भमा भ्रष्टताको उल्लेख गरिएको हो । यस अनुच्छेदले यो कुरा बताउँदछ कि भ्रष्टता आफैले यसलाई परमेश्वरबाट भएको निश्चित स्वतन्त्रतामा प्रदर्शन गर्दछ (‘सबै’ ‘परमेश्वरलाई खोज्ने काममा’ ‘किनारा लागेका’ छन्) र असल गर्ने काममा पनि त्यसै गर्छन् ।

अल्बस र ओर्कसप्रतिको विचार वा सोचाइ

Lord-of-the-rings-orcs
यस कथाका ओर्कसहरू दानव र मानव स्त्रीको मेलबाट उत्पन्न भएका थिए जो विभिन्न तरिकाहरूमा घिनलाग्दा थिए । तर साधारणतया तिनीहरू अल्बसको भ्रष्ट सन्तानहरू थिए ।

यसबारेमा अझ राम्ररी बुझ्नको लागि ‘लर्ड अफ द रिङ्गस’ वा ‘औँठीको मालिक’ भन्ने फिल्ममा भएको मध्य पृथ्वीको ओर्कसलाई एउटा उदाहरणको रूपमा लिन सकिन्छ । ओर्कस त्यसको देखिने मुहार, व्यवहार तथा त्यसले पृथ्वीसँग गर्ने कार्यव्यवहारमा डरलाग्दो तथा घृणित जनावरजस्तो छ । यद्यपि, अल्बस जो कुलीन तथा वैभवशाली थिए, ऊबाट आएको सन्तान ओर्कसचाहिँ साउरोनद्घारा भ्रष्ट तुल्याइएको थियो ।

Elf

जब तपाईँ अल्बससँग भएको प्रकृतिसँगको शानदार भव्यता, मिलाप र सम्बन्धलाई हेर्नुहुन्छ (लेग्लोसलाई नै सोचौँ) तब यो महसुस गर्नुहुन्छ कि भ्रष्ट ओर्कस पनि एकपटक अल्बस थिए जो पछि ‘भ्रष्ट भइगयो’, भन्ने कुरा गर्दा यहाँ तपाईँले मानिसहरूका बारेमा के भनिएको छ भन्ने भाव पाउँनुहुनेछ । मानिसको सम्बन्धमा पनि परमेश्वरले अल्बसको रचना गर्नुभएको थियो तर पछि ऊ ओर्कस बन्यो ।

हामीले हेरेको मानिसहरूको बीचमा भएको सर्वव्यापी प्रवृत्ति वा गुणसँग सम्बन्धित विषय र यो प्रस्तुत गरेको विषय साच्चै नै मिल्छ, अर्थात कुम्भमेला उत्सवमा देखाइएको झैँ हामीले गरेको पापप्रति सजग हुनु र शुद्घ हुनको लागि आवश्यकता । त्यसैले, यहाँ हामी त्यस्तो दृष्टिकोण वा विचारमा आइपुग्छौँ कि जुनचाहिँ एकदमै उपदेशात्मक वा शिक्षाप्रद छन् ः त्योचाहिँ हो मानिस एक चेतनशील, शारीरिक अनि नैतिक हुन्छन् भन्ने बाइबलीय प्रारम्भिक बिन्दु तर फेरि भ्रष्ट पनि, जुन हामी हाम्रो जीवनसँग मेल खाएको देख्दछौँ । यो भ्रष्टताको कारण हाम्रो स्वभावले मागेअनुसारको हाम्रो व्यवहार कहिल्यै पनि मिल्ने नहुदाँ चलाकिसाथ मानिसहरू स्वयमको आंकलन गर्दा हामीभित्र भएको एउटा नैसर्गिक नैतिक स्वभावको पहिचान गर्ने काम सजिलैसँग वेवास्ता गर्न सक्ने सम्भावना रहन्छ । बाइबलीय सोचाईँ मानवीय जीवनसँग मिल्छ । तर यसले एउटा स्पष्ट प्रश्न उठाँउछ कि : परमेश्वरले हामीलाई किन यसरी नैतिक दिशानिर्देशनका साथ बनाउनुभयो — तर पनि अझ यो किन भ्रष्ट छ त ? सुप्रसिद्घ नास्तिक क्रिस्टोफर हचिन्स यसरी आलोचना गर्छन् कि:

“…यदि परमेश्वरले साँच्चै मानिसहरूलाई यस्तो सोचाईँबाट (जस्तै, भ्रष्टताले भरिएको), मुक्त भएको चाहनुभएको हो भने उसले अझ फरक प्रकारको प्रजातिहरूका आविष्कार गर्नको लागि उसले धेरै सावधानीसाथ कार्य गरेको जुनुपर्छ । क्रिस्टोफर हचिन्स, २००७ । परमेश्वर महान हुनुहुन्नः कसरी धर्मले सबै कुरालाई बिगार्छ . पृष्ठ १०० ।

तर कुरो यो हो कि मानिसको हत्तारमा काम गर्ने बानीले गर्दा बाइबलमा भएको महत्वपूर्ण कुराहरूलाई स्वीकार गर्नुको सट्टा लत्याउने वा गुमाउने गदर्छ । बाइबलले हामीलाई यो तरिकाले बनाउनुभयो भनेर भन्दैन तर मानवको प्रारम्भिक सृष्टिपश्चात् आजको यो कठीन वस्तु स्थितिसम्म आइपुग्न वा मानवलाई यस्तो अवस्थासम्म ल्याउन त्यस्ता केही डरलाग्दा वा दुखद घटनाहरू घटेका छन् । हामी मानवको सृष्टिपश्चात् मानवीय इतिहासमा एउटा महत्वपूर्ण घटना घटेका छन् । बाइबल (वेद पुस्तक) को सबभन्दा पहिलो र सुरुको पुस्तक उत्पति मा लेखिए वा वर्णन गरिएअनुसार सृष्टिको पहिलो मानवले परमेश्वरको आज्ञा तोड्यो वा मानेन, मानवको यस्तो अनाज्ञाकारिताको कारणले गर्दा तिनीहरू परिवर्तन र भ्रष्ट भयो । यसैकारणले गर्दा आज हामी तमस, वा अन्धकारमा जीवन जिइरहेका छौँ ।

पापको कारण मानवजातिको पतन

मानव इतिहासमा यस घटनालाई प्रायजसो पापमा पर्नु वा पतन हुनु भनिन्छ । सृष्टिको पहिलो मानिस आदम परमेश्वरद्घारा सृजिएको थियो । कुनै पनि वैवाहिक सम्बन्धमा आपसमा विश्वासयोग्यता हुन्छ त्यसरी नै परमेश्वर र आदमको बीचमा पनि एउटा विश्वासको सहमति वा सम्झौता थियो, तर त्यो सम्झौतालाई आदमले तोड्यो । बाइबलले यो कुरा बताउँदछ कि आदमले ‘असल र खराबको ज्ञान दिने रूख’ को फल खायो जबकि उसले त्यो रूखको फल खानेछैन भनेर सहमति गरिएको थियो । यही सम्झौता र त्यस रूखले आदमलाई परमेश्वरप्रति विश्वासयोग्य रहने या नरहने भन्ने कुराप्रति स्वतन्त्र छनौट गर्ने मौका दिएको थियो । आदमचाहिँ परमेश्वरको स्वरूपमा सृष्टि गरिइएको थियो, र परमेश्वरसँग एउटा मित्रको जस्तो सम्बन्धमा आदमलाई राखिएको थियो । तर आदमसँग आफ्नो सृष्टिको सम्बन्धमा कुनै पनि प्रकारको छनौट गर्ने अधिकार थिएन, त्यसैले आदमलाई परमेश्वरसँगको मित्रतामा नै रहनको लागि अनुमति दिनुभयो । यदि बस्ने काम असम्भव भएको खण्डमा खड्डा भएर रहने इच्छा वा छनौट गर्नु पनि सम्भव हुदैन, ठीक त्यस्तै आदमको परमेश्वरसँगको मित्रता र भरोसा पनि एउटा छनौट गर्नु जस्तै थियो । यो छनौटचाहिँ आदमलाई रूखको फल नखानु भनी गरिएको आज्ञामाथि आधारित छ । तर आदमले यस आज्ञाको विरूद्घमा विद्रोह गर्ने कुराको छनौट गरयो गर्यो गरयो । आदमले उसको विद्रोहको साथमा जे कुरा सुरुवात गरयो त्यो कुरा एकपछि अर्को पुस्तासम्म लगातार सर्दै आजसम्म पनि हामीसँग निरन्तर चलिरहेको छ । यस भनाईको अर्थ के हो भन्ने कुराको लागि

परमेश्‍वरको स्वरूपमा

हामीले पहिले नै देखेका छौँ कि कसरी पुरूषासूक्ता आरम्भ हुने समयको आरम्भ हुनुभन्दा अगाडि नै आरम्भ हुन्छ र पुरूषाको बलिदानको निर्णय गर्ने परमेश्‍वर (प्रजापति) को मनको वर्णन गर्छ । यो निर्णय पश्चात् सम्पूर्ण सृष्टिको वस्तुको सृजना हुन्छ जसमा मानवजातिको सृष्टि पनि सम्मिलित छन् ।

अब हामी वेद पुस्तक (बाइबल) ले मानवजातिको सृष्टिको बारेमा के भन्छ भन्ने बारेमा सोचौँ ताकि हामी बाइबलले सृष्टिको विवरणको मुख्य सन्दर्भमा रहेर हाम्रो बारेमा के सिकाँउछ भन्ने समझ प्राप्त गर्न सक्छौँ ।

अनि परमेश्‍वरले भन्नुभयो, “मानिसलाई आफ्नै स्वरूपमा, हाम्रै प्रतिरूपमा बनाऔं …” यसैकारण परमेश्‍वरले मानिसलाई आफ्नै स्वरूपमा सृष्टि गर्नुभयो, परमेश्‍वरकै प्रतिरूपमा उहाँले तिनलाई सृष्टि गर्नुभयो, नर र नारी नै गरी उहाँले तिनीहरूलाई सृष्टि गर्नुभयो। ” (उत्पति १: २६-२७)

“परमेश्‍वरको स्वरूपमा”

मानिस ‘परमेश्‍वरको स्वरूपमा’ सृष्टि गरियो भन्नुको तात्पर्य के हो ? यसको तात्पर्य यो होईन कि परमेश्‍वर दुई हात, कपाल, आदि भएको भौतिक प्राणी हो । गम्भीर तवरले भन्नुपर्दा, मानिसका आधारभूत गुण–विशेषताहरू परमेश्‍वरको गुणबाट आएका छन् । त्यसैले उदाहरणको लागि, परमेश्‍वर (बाइबलमा) र मानिस (अवलोकन गर्दा) दुबैसँग बुद्धि छ, भावना छ, र इच्छा छ । बाइबलमा परमेश्‍वरलाई कहिले दुखित भएको, कहिले चोट परेको, कहिले रिसाएको त कहिले आनन्दित भएको पाइन्छ , त्यहीँ प्रकारको भावनाहरू हामी मानवजातिले अनुभव गर्छौँ । हामी दैनिक रूपमा छनौट तथा निर्णय गर्ने गर्छौँ । त्यस्तै गरेर परमेश्‍वरले पनि छनौट गर्नुभएको तथा निर्णय गर्नुभएको कुरा हामी बाइबलमा पाउछौँ । हाम्रो धारणागत तर्क गर्ने तथा सोचविचार गर्ने क्षमता परमेश्‍वरबाट आएका हुन् । हामीसँग चेतनाको, भावनाको तथा इच्छाको क्षमताहरू छन् किनभने तिनीहरू परमेश्‍वरसँग छन् र हामी उहाँको स्वरूपमा बनिएका हौँ ।

गहनरूपमा हेर्दा हामी एक चेतनशील, आत्मसचेत तथा ‘म’ र ‘तिमी’ भन्ने विवेक भएका प्राणी हौँ । हामी व्यक्तित्वहीन ठोस वस्तु होइनौँ । हामी यस्तो यसकारणले छौँ किनकि परमेश्‍वर नै यस्तै हुनुहुन्छ । यस आधारभूत दृष्टिकोणमा, बाइबलको परमेश्‍वरलाई चितपरिचित स्टार वार फिल्मको ‘शक्ति’ जस्तो सर्वेस्वरवादी व्यक्तित्वहीनको रूपमा चित्रण गरिदैन । वास्तविकता यो हो कि मानवजाति ‘ठोस वस्तु’ को रूपमा भन्दा पनि एक चेतनशील प्राणी हुन् भन्ने कुरा परमेश्‍वरको बारेमा दिइएको यस प्रारम्भिक शिक्षाको ज्योतिमा अर्थपूर्ण रूपमा छ ।

हामी किन सौन्दर्यप्रेमी छौँ

हामी कला तथा नाटक मन पराउछौँ । हामी प्राकृतिक रूपमै सुन्दरताको सराहना गर्छौ तथा चाहन्छौँ पनि । संगीत तथा साहित्यलाई समावेश गर्दा यो बाह्य सौन्दर्यभन्दा परको कुरा हो । हामीलाई संगीत कति महत्वपूर्ण छ भन्ने बारेमा सोच्नुहोस् अनि यतिसम्म कि हामी नाच्न कति मन पराउछौँ । संगीतले हाम्रो जीवनलाई समृद्ध बनाउछ । हामी आज पनि राम्रा कथाहरू चाहे त्यो उपन्यासहरू या नाटकहरू या अधिक सामान्यत फिल्म नै किन नहोस् तर मन पराउछौँ । कथाहरूका हिरोहरू, खलनायकहरू, कथाहरू अनि प्रसिद्ध कथाहरूले त यी नायकहरू, खलनायकहरू तथा कथाहरू सबैलाई हाम्रो कल्पनामा मिलाइदिन्छन्। हामी आफैले मनोरञ्जन लिन, पूनर्जागृत तथा ताजकि महसुस गर्ने क्रममा कलालाई यसको विभिन्न स्वरूपमा प्रयोग तथा सराहना गर्नु हाम्रो लागि एकदमै स्वभाविक देखिन्छ किनभने परमेश्‍वर एउटा कलाकार हुनुहुन्छ र हामी उहाँको स्वरूपमा सृजिएका एउटा कला हौँ ।

यस्तो प्रश्न सोध्न वाञ्छनीय हुन्छ । चाहे त्यो कलामा होस्, चाहे त्यो नाटकमा होस्, चाहे त्यो संगीतमा होस्, चाहे त्यो नृत्यमा होस् वा चाहे त्यो साहित्यमा होस् कि हामी किन स्वभाविकरूपमा सौन्दर्यप्रेमी छौँ ? जब म भारतको यात्रा गर्छु तब पश्चिमी देशहरूमा बनेको फिल्महरूमा भन्दा भारतीय फिल्म ज्यादा संगीत तथा नृत्यले भरिएको देख्दा म सधै छक्क पर्ने गर्छु । एक निडर स्पष्ट बोल्ने नास्तिक तथा संज्ञानात्मक प्रक्रियामाथि बुझाई भएको विद्घान् दानिएल डेनेटले भौतिकवादी दृष्टिकोणाबाट यसरी यस प्रश्नको उत्तर दिन्छन्:

“तर यस अनुसन्धानमा अनुसन्धानमा अहिले पनि संगीतलाई गम्भीरताका साथ लिदैनन् । यो प्रश्न विरलै सोधिन्छ कि: संगीत किन अस्तित्वमा आयो? जहासम्म संगीतको कुरा छ , यसको लागि एउटा सत्य उत्तर छ: संगीत अस्तित्वमा छ किनभने हामी यसलाई मन पराउछौँ र अझ अरू संगीतहरूलाई अस्तित्वमा ल्याउछौँ वा जन्माउछौँ । तर हामी यसलाई यसरी किन मन पराउछौँ त : किनभने हामी संगीतलाई एकदमै सुन्दर पाउछौँ । तर यो हामीलाई किन सुन्दर लाग्छ ? यो एउटा पूर्ण असल जैविक प्रश्न हो, तर पनि अझै यसको असल उत्तर मिलेको छैन।” (दानिएल डेनेट । जादूको तोडाई : एक प्राकृतिक धटनाको रूपमा धर्म . पृष्ठ ४३)

मानवजातिमाथि भौतिकवादी दृष्टिकोणसँग हाम्रो मानवीय प्रकृतिको बारेमा यस मूलभूत प्रश्नका कुनै उत्तर छैन। बाइबलीय दृष्टिकोणबाट यो कुरा थाहा हुन्छ कि परमेश्‍वर कलाप्रेमी तथा सौन्दर्यप्रेमी हुनुहुन्छ। परमेश्‍वरले विभिन्न चीजविजहरूलाई सुन्दर रूपमा सृजनुभयो अनि सृजनुभएको सुन्दरतामा उहाँ आनन्दित हुनुभयो । उहाँको स्वरूपमा बनिएका हामी पनि उहाँजस्ते छौँ ।

हामी नैतिकवान् किन छौँ

यसका अतिरिक्त, ‘परमेश्‍वरको स्वरूपमा बनिनु वा सृजिनु’ ले कुनै पनि संस्कृतिहरूमा सामान्यत पाइने स्वाभाविक नैतिक क्षमताको वर्णन गर्दछ जुनचाहिँ हामीले गुरु साई बाबाको नैतिक शिक्षामा हेरेका छौँ । किनभने हामी परमेश्‍वरको स्वरूपमा तथा नैतिकतामा बनिएका हौँ, जसरी एउटा कम्पासले उत्तरी ध्रुवतिर निर्देशित गर्दछ त्यसरी नै हाम्रो ‘निष्पक्षता’ ‘भलाई’, ‘सही’ को लागि त्यसतर्फ निर्देशित रहन पनि यस तरिकाले सृजिएका हौँ किनकि परमेश्‍वर यसरी नै बनिनुभएको हो । यो धार्मिक मानिसहरू मात्र होईन जो यस तरिकाले बनिएका हुन् — यद्यपि प्रत्येक जना यसरी नै सृजिएका हुन् बनिएका हुन् । यस कुराको पहिचान नगर्दा गलत बुझाई उत्पन्न हुनसक्छ । उदाहरणको लागि भौतिकवादी अमेरिकी व्यक्ति साम हारिसले दिएको यस चुनौतीलाई लिऔँ ।

“यदि तपाई धार्मिक विश्‍वासले मात्रै नैतिकताको लागि वास्तविक आधार प्रदान गर्छ भन्ने कुरामा विश्‍वास गर्नु ठीक मान्नुहुन्छ भने नास्तिकहरू धार्मिक विश्वासीभन्दा कम नैतिकवान हुनुपर्छ ।” साम हारिस. २००५. एक ईसाई राष्ट्रको लागि पत्र . पृष्ठ ३८–३९

हारिस यहाँ गलत छन्। बाइबलीय आधारमा भन्नुपर्दा, नैतिकताप्रतिको हाम्रो बुझाई हामी परमेश्‍वरको स्वरूपमा बनिएको कारणबाट आउँछ, तर धार्मिक हुनुबाट होइन। तसर्थ: हामी सबै बाँकि रहेका जस्तै नास्तिकहरूसँग यो नैतिक भावना छन् अनि नैतिक तवरले कार्यव्यवहार गर्न सक्छन् । नास्तिकवादसँग समस्या यो हो कि हामीसँग हाम्रो नैतिकता किन छ भन्ने कुरा कोप्रति जवाफदेही हुने — तर परमेश्‍वरको नैतिक स्वरूपमा बनिनु भनेको नै एउटा सरल तथा सिधा विवरण हुन् ।

किन हामी यति धेरै सम्बन्धपरक छौँ

बाइबलअनुसार हामी आफैलाई बुझ्नको लागि प्रारम्भिक बिन्दु भनेको हामी परमेश्‍वरको स्वरूपमा बनिएका हौँ भनेर पहिचान गर्नु हो । यसकारणले गर्दा, हामी या त परमेश्‍वर (बाइबलमा उहाँको बारेमा जे कुरा खुलाइएको छ त्यसद्घारा) प्रति अन्तरदृष्टि या त मानिसहरू (अवलोकन वा प्रतिबिम्बद्घारा) प्रति अन्तरदृष्टि या त अरूहरूप्रति अन्तरदृष्टि प्राप्त गर्न सक्छौँ। त्यसैले उदाहरणको लागि, मानिसहरू सम्बन्धलाई यति धेरै महत्व किन दिन्छन् भन्ने कुरामा ध्यान दिनु सजिलो छ । एउटा राम्रो फिल्म हेर्नु एकदम ठीक हो, तर त्यो फिल्म आफ्नो साथीसँग हेर्नु अझ त्यो भन्दा उत्तम अनुभव हुन्छ । हामी स्वाभाविक रूपमै साथीसंगी चाहन्छौँ जोसँग हामी आफ्नो अनुभवहरू बाँड्छौँ । अर्थपूर्ण वा सच्चा मित्रता र पारिवारिक सम्बन्धहरू हाम्रो भलाइको भावको लागि एउटा साँचो हो । यसको विपरित, एक्लोपना र/वा फुटेको परिवारिक सम्बन्ध तथा मित्रतामा आएको खटपटले हामीलाई तनावमा पार्ने गर्छ। अरूहरूसँगको हाम्रो सम्बन्धको अवस्थाले हामी तटस्थ तथा स्थीर हुदैनौँ । फेरि, म भारततर्फ निरन्तर भ्रमण गर्ने भएको हुँदा यो कुरा भारतीय फिल्ममा एकदमै दृढ्ताको साथमा देखाइन्छ भन्ने मलाई थाहा छ । यी फिल्महरूमा सधै पारिवारिक तथा रमाइलो प्रकारको सम्बन्धहरूलाई एकदमै जोड दिएर चित्रित गरिएको देखिन्छ ।

अब, यदि हामी परमेश्‍वरको स्वरूपमा बनिएका हौँ भने परमेश्‍वरसँग पनि यस्तैखालको सम्बन्धको महत्व बुझ्न तथा दिन पनि अपेक्षा गर्नुपर्ने हुन्छ, र वास्तवमा हामी त्यसो गर्छौँ पनि । बाइबलले यो बताँउछ कि “परमेश्‍वर प्रेम हुनुहुन्छ…” (१ यूहन्ना ४: ८) । हामीले परमेश्‍वरलाई दिनुपर्ने प्रेम र अरूहरूलाई दिनुपर्ने प्रेमको महत्वको बारेमा बाइबलमा प्रशस्त लेखिएका छन् — तिनीहरूलाई वास्तवमा येशू खीष्ट (येशू सत्संग) द्घारा बाइबलमा दिइएको दुईओटा सबभन्दा महत्वपूर्ण आज्ञाहरू हुन् भनी बताइएको छ । जब तपाईँ यसको बारेमा सोच्नुहुन्छ, प्रेम सम्बन्धउन्मुख हुनुपर्छ किनकि यसलाई व्यवहारमा उतार्नको लागि एउटा व्यक्तिको आवश्यकता पर्छ जसले प्रेम (प्रेमी) गर्छ र अर्को व्यक्ति जोचाहिँ यो प्रेम प्राप्त गर्ने व्यक्ति हुन् – अर्थात् प्रियतम ।

यसप्रकार हामीले परमेश्‍वरलाई एउटा प्रेमीको रूपमा सोच्नुपर्छ । यदि हामी उहाँलाई ‘प्रमुख संचालक’, ‘प्रथम कारक’, ‘सर्वज्ञानी ईश्वर’, ‘दयालु प्राणी’ या त सायद ‘व्यक्तिहीन आत्मा’ को रूपमा मात्रै सोच्छौँ भने हामी उहाँलाई बाइबलमा उल्लेख भएको परमेश्‍वरको रूपमा सोचिरहेका हुदैनौँ तर त्योभन्दा बढी् हामी हाम्रो मनमा आफ्नै देवतालाई निर्माण गरेर राखेका हुन्छौँ । यद्यपि उहाँको साथमा यी सबै कुराहरू छन्, उहाँलाई सम्बन्धमा अनियन्त्रित तवरले जोशिलो हुने व्यत्तिको रूपमा पनि चित्रित गरिन्छ । उहाँ ‘ सँग’ प्रेम छैन । तर उहाँ आफै नै प्रेम हुनुहुन्छ। परमेश्‍वरको मानिसहरूसँगको सम्बन्धको बारेमा बाइबलमा दुईओटा चर्चित उपमाहरू दिइएका छन् जसमा एउटा बाबु र उसको बच्चाहरूकाबीचको सम्बन्ध तथा एउटा श्रीमान् र उसको श्रीमतीसँगको सम्बन्ध के छ भन्ने हो । तिनीहरू भनेको अभावुक दार्शनिक प्रथम कारकको उदाहरणहरू होइनन् तर यिनीहरू भनेको मानव सम्बन्धको बढो घनिष्ट अनि गहनताको साथमा रहेका छन् ।

त्यसैले, यस विषयमा हामीले अहिलेसम्म खड्डा गरेको आधार यहाँ छन् । मन, भावना, तथा इच्छा समावेश भएको मानिस परमेश्‍वरको स्वरूपमा बनिएका हुन्। हामी संवेदनशील तथा आत्मसजग छौँ । हामी हाम्रो आफ्नै ‘नैतिक व्याकरण’ भएका नैतिक प्राणी हौँ जसले हामीलाई ठीकबेठीक, सही गलत तथा के गर्नु हुन्छ र के गर्नु हुँदैन भन्ने बारेमा जन्मजात रूपबाट दिशानिर्देश गर्छन्। हामीसँग सबै प्रकारको रूपमा सुन्दरता, अभिनय, कला तथा कथालाई विकास तथा सराहना गर्ने जन्मजात क्षमता रहेको छ । अनि हामी जन्मजात तथा स्वभाविक रूपमै अरूहरूसँग सम्बन्ध तथा मित्रता कायम गर्न खोज्छौँ । यी सबै कुराहरूमा हामी संलग्न हुन्छौँ किनकि परमेश्‍वर नै यी कुरामा संलग्न हुनुहुन्छ र हामी परमेश्‍वरको स्वरूपमा बनिएका हौँ । हामीले यो आधार खड्डा गरेको हुँदा हामी हाम्रो बारेमा जे अवलोकन गर्छौँ त्योसँग यी सबै मान्यताहरू कमसेकम पनि स्थीर छन्। हामी अर्को भागमा वा लेखमा अरू कठीनाईहरूका बारेमा हेर्नेछौँ ।