संसारको चारै तर्फ र भारतमा : यहूदिहरुको इतिहास

भारतीय समुदायमा मोशा सम्बन्धी एउटा छोटा  समाज निर्मित  द्वारा, हजारौ वर्षदेखि यहाँ रहदै, यहूदिहरुको भारतमा एउटा लामो इतिहास छ। अन्य अल्पसँख्यक समूहहरु भिन्न (जस्तै  जैन, सिक्ख र बौद्ध धर्मालाम्बिहरु), यहूदी मूल रूपले  आफ्नो जन्मभूमिलाई छोड़दै भारतमा बाहिरदेखि आए थिए। 2017 को गर्मीमा भारतीय प्रधान मंत्री मोदीको इस्राएलमा गरिएको ऐतिहासिक यात्रा देखि ठीक पहिले इस्राएलको प्रधानमन्त्री उहाँले  नेतन्याहूको साथ एउटा  संयुक्त सह-लेखनलाई लेखे। जब उनीले निम्न कथनलाई लेखे तब उहाँले भारतदेखि यहूदिहरुको हुने देशांतर गमनलाई स्वीकार गरेका  थिए:

भारतमा यहूदी समुदायको सदैव न्यनोपन र सम्मानको साथ स्वागत गरियो र यसले कहिले पनि कुनै प्रकारको पिडाको  सामना गरेन्न।

भारतमा यहूदीको  इतिहास

यद्यपि भिन्न, यहूदिहरुले पारम्परिक भारतीय परिभेष अपनाउने द्वारा स्वयंलाई यसमा मिश्रित गरे
यद्यपि भिन्न, यहूदिहरुले पारम्परिक भारतीय परिभेष अपनाउने द्वारा स्वयंलाई यसमा मिश्रित गरे

यहूदी समुदाय भारतमा समय देखि रहेका छन्? द टाइम्स ऑफ इस्राएल समाचार पत्र ले  अहिले  हालमा एक लेखलाई प्रकाशित गरेको छ जसमा यो भनेको छ कि ’27 शताब्दी ‘पश्चात् मनेश्शे (बेनी मनेश्शे) को गोत्रको मानिस मिजोरमको भारतीय राज्यदेखि इस्राएल फेर्की रहेका छन्। यो उनीहरुलाई उनीहरुको पुर्खाहरुलाई निर मूल रूपमा 700 ईशा पूर्व मा पुग्ने पुष्टि गर्दछ। आंध्रा प्रदेशमा बस्नेहरु एप्रैमको यहूदी गोत्रको तेलुगू-भाषी उनीहरुको भाई-बहिनी (बेन एप्रैम)को पनि 1000 वर्ष देखि अधिक समय सम्म भारतमा हुने सामूहिक स्मृति पाइन्छ, जुन फारस, अफगानिस्तान, तिब्बत र यसको पश्चात् चीनमा अल्मलिदै आएका थिएमा। केरलको राज्यमा, कोचीनको यहूदी यहाँ निर लगभग 2600 वर्षदेखि नै बसोबास गर्दै आएका छन्। शताब्दी बित्नु पश्चात् उनीहरुले स्वयंलाई सानो तर पुरै भारतमा विशेष समुदायहरु निर्मित गरेका थिए। तर अब उनीहरु इस्राएल फर्किनको लागि  भारतलाई छोड्दै छन्।

कोचीनमा पाएको यहूदी सभाघरको एक शिलालेख। यो यहाँ निर सयौं वर्ष देखि रहेको छ।
कोचीनमा पाएको यहूदी सभाघरको एक शिलालेख। यो यहाँ निर सयौं वर्ष देखि रहेको छ।

यहूदी कसरी भारतमा बस्नलाई आए? उनीहरु यति लामो समय पश्चात् फेरी इस्राएल किन फर्किदै छन्? हामी सँग उनीहरुको इतिहासको बारेमा कुनै अरु अन्य जाति भन्दा अधिक तथ्य पाइन्छ। हामीले यी जानकारीहरुको उपयोग समय रेखामा उनीहरुको इतिहास लाई सारंशित गर्नेछौ।

अब्राहाम : यहूदी परिवारको वंश को अरम्भ हुनु

समय रेखा अब्राहाम देखि शुरु हुन्छ। उनलाई  उनको  वंशबाट जातिहरुको  एउटा  प्रतिज्ञा दिएको थियो र उनको भेट परमेश्वरलाई उनको पुत्र इसहाकको प्रतीकात्मक बलिदान को  साथमा  अन्त हुन्छ। यो बलिदान येशू (येशू सत्संग) को तर्फ संकेत थियो जसले त्यस स्थानलाई देखाउदै थियो  जहाँ निर उहाँको बलिदान हुनेछ। इसहाकको पुत्रको नाम परमेश्वर द्वारा इस्राएल  राखियो। यो समय रेखा हरियो रंगमा अगि बढ्दछ जब इस्राएलको सन्तान मिस्रमा दासत्वको बन्धनमा थिए। यो अवधि यस समयमा आरम्भ हुन्छ, जब इस्राएलको पुत्र योसेफ (वंशावली यो थियो: अब्राहाम -> इसहाक -> इस्राएल (जसलाई याकूब भनेर पनि चिनिन थियो) -> योसेफ), इस्राएलिहरुलाई मिस्रमा लगियो, जब उनीहरु पछि गएर त्यहाँ दास बने।

मिश्रको जीवनमा फिरऊनको दासको रूपमा
मिश्रको जीवनमा फिरऊनको दासको रूपमा

मोशा : परमेश्वरको अधीनतामा इस्राएल एउटा राष्ट्र बन्यो

मोशाले इस्राएलिहरुलाई निस्तार-चाडको विपत्ति को साथै मिस्र देखि बाहिर निक्लिनमा मार्गदर्शन दिए, जसले मिस्रलाई नष्ट पार्यो र इस्राएलिहरुलाई मिस्र देखि मिस्रिहरुको हाथ बाहिर निक्लिनमा सहायता प्रदान गर्यो। मोशाको मृत्यु भन्दा पहिले, मोशाले इस्राएलिहरु माथि आशीष र श्रापहरुको घोषणा गरे (जब समय रेखा हरियो रंग देखि पहेंलो रंगको तर्फ जादछ)। तब मात्र उनीहरुले आशीष पाउने छन् जब उनीहरु परमेश्वरको प्रति आज्ञाकारी हुनेछन्, तर यदि उनीहरु आज्ञाकारी नभएमा  श्रापको अनुभव गर्ने छन्। यो आशीष र श्रापहरु इस्राएल पछिको इतिहाससँग पनि बाधिएको थियो।

हजारौँ वर्ष सम्म इस्राएली आफ्नो जन्म भूमिमा रहे तर उनीहरुसँग उनीहरुको आफ्नो कुनै राजा थिएन, न त यरूशलेमको कुनै राजधानी थियो- यो त्यस समयमा अन्य मानिसहरुसँग थियो। तथापि, यसमा 1000 ईशा पूर्व राजा दाऊद आए पश्चात् परिवर्तन भयो।

यरूशलेमबाट दाऊदलाई शासन गर्ने राजाहरूको साथ रहनुहोस्
यरूशलेमबाट दाऊदलाई शासन गर्ने राजाहरूको साथ रहनुहोस्

दाऊदले यरूशलेममा एउटा शाही राजवंशको स्थापना गरे

दाऊदले यरूशलेमलाई जिते र यसलाई आफ्नो राजधानी बनाए। उनले  ‘ख्रीष्ट’ को आगमनको प्रतिज्ञालाई प्राप्त गरे र त्यस समय देखि  यहूदीहरुले ख्रीष्टको आगमनको प्रतीक्षा गरे। उनको पुत्र सोलोमन, बिना कुनै सन्तुष्टिको धनी र प्रसिद्ध, उनको उत्तराधिकारी भए र सोलोमनले यहूदिहरुको पहिलो मन्दिर यरूशलेममा मोरीयाह पहाड़ माथि निर्मित गरे। राजा दाऊदको वंशज् निरन्तर लगभग 400 वर्ष सम्म राज्य गरि रहे र यस अवधिलाई हल्का-निलो रंग (1000 – 600 ईशा पूर्व) ले दर्शाएको छ। यो अवधि इस्राएलको उन्नति  समय थियो- उनीहरुसँग प्रतिज्ञा गरिएको आशीषहरु थिए। उनीहरु एउटा शाक्तिशाली जाति थिए; उनीहरुको समाज, संस्कृति र मन्दिर उन्नत थिए। तर पुरानो नियम साथै त्यसमा बढ़दै गएको भ्रष्टाचार र त्यस समय हुने मूर्ति पूजाको विवरण दिइएको छ। यस अवधिमा धेरै भविष्द्वक्ताहरुले इस्राएलिहरुलाई चेतावनी दिए कि यदि उनीहरुले मन परिवर्तन गरेनन भने, तब उनीहरुमाथि मोशाको श्राप आइपर्छ। यी चेतावनिहरुलाई अनदेखा गरे। यस समयको मध्यमा इस्राइली दुई पृथक राज्यहरु: इस्राएल र एप्रैमको उत्तरी राज्य र यहूदाको दक्षिण राज्यमा विभाजित भयो (जस्तै आजको समय कोरिया छ, एउटै मानिस दुई देशमा विभाजित भएका थिए – उत्तरी र दक्षिण कोरिया)।

यहूदिहरुको पहिलो निर्वासन: अश्शूर र बेबीलोन

अन्तमा, दुई चरणहरुमा श्राप उनीहरु माथि आई पर्यो। अश्शूरले एप्रैमको उत्तरी राज्यलाई 722 ईशा पूर्वमा नष्ट दियो र यसमा बस्ने  इस्राएलिहरुलाई ठुलो मात्रामा आफ्नो विस्तृत साम्रज्यमा पठाई दिए। मिजोरमको बेन मनश्शे र आन्ध्रा प्रदेशको बेन एप्रैम यी निर्वासित गरिएको इस्राएलिहरुको वंशज् हुन्। तब 586 ईशा पूर्वमा नबूकदनेसर, बेबीलोनको एउटा शाक्तिशाली राजा आए – ठीक त्यसै गरि जसरी मोशाले 900 वर्ष पहिले भविष्यद्वाणी गरेका थिए, जब उनले आफ्नो यी श्रापहरु  लाई लेखेका थिए:

49 “परमप्रभुले तिमीहरूसित लडाँईं गर्न टाढाबाट एउटा जातिका मानिसहरू ल्याउनुहुनेछन् तिनीहरू आकाशबाट गरूडले झम्टे जस्तै आउने छन्। तिमीहरूले तिनीहरूको भाषा बुझ्ने छैनौ। 50 तिनीहरू निष्ठुर हुनेछन्, बूढापाकाको आदर गर्दैनन् अनि स-साना नानीहरूप्रति दया देखाउँदैनन्। 51 तिनीहरूले तिमीहरूका पशुहरू र बाली लानेछन्। तिमीहरूको नाश नहुन्जेलसम्म तिनीहरूले प्रत्येक चीज लाने छन्। तिनीहरूले तिमीहरूका लागि अन्न, मद्य, तेल, गाईहरू, भेंडाहरू अथवा बाख्राहरू छोड्ने छैनन्। तिनीहरूले तिमीलाई नष्ट नगरे सम्म प्रत्येक चीज लाने छन्।

52 “तिमीहरू सोच्छौ त्यस शहरहरूको वरिपरि अग्ला-अग्ला र शक्तिशाली पर्खालहरूले तिमीहरूलाई सुरक्षा दिन्छन्। तर ती पर्खालहरू ढल्नेछन्। त्यस राष्ट्रका मानिसहरूले सबै शहरहरू घेरेर तिमीहरूमाथि आक्रमण गर्नेछन्। परमप्रभु तिमीहरूका परमेश्वरले तिमीहरूलाई दिनु भएको भूमिमा एउटै शहर पनि बाँकी नराखी शत्रुहरूले आक्रमण गर्नेछन्।  (व्यवस्था 28:49-52)

नबूकदनेसरले यरूशलेमलाई जिते, यसलाई जलाए र त्यसको मन्दिरलाई नष्ट गरे जसलाई सोलोमनले निर्मित गरेका थिए। उनले तब इस्राएलिहरुलाई बेबीलोनमा बन्धि बनाए। यसले मोशाको यस भविष्यद्वाणीलाई पूरा गरे कि:

63 “तिमीहरू प्रति राम्रो हुनका लागि र तिमीहरूको राष्ट्रको विकास गराउन परमप्रभु जति खुशी हुनु हुन्थ्यो तिमीहरूलाई नष्ट र ध्वंश पार्नु पनि त्यति नै खुशी हुनु हुनेछ। त्यो भूमि तिमीहरूले आफ्नै बनाउन जाँदैछौ तर मानिसहरूले तिमीहरूलाई भूमिबाट लखेट्नेछन्। 64 पृथ्वीका सबै मानिसहरू माझ परमप्रभुले तिमीहरूलाई छरपष्ट पारिदिनु हुनेछ। परमप्रभुले तिमीहरूलाई पृथ्वीको एक कुनादेखि अर्को कुनासम्म अन्य राष्ट्रका मानिसहरूमाझ छरपष्ट पारिदिनु हुनेछ। अनि त्यहाँ तिमीहरू काठ तथा ढुङ्गाले बनिएका झूटा पुर्खाहरूका थाहा नपाइएका देवताहरू पूज्ने छौ।  (व्यवस्था 28:63-64)

विजयी र बाबुललाई निर्वासित
विजयी र बाबुललाई निर्वासित

केरलको कोचीनको यहूदी दास्वतमा बस्नेहरु यी इस्राएलिहरुको वंशज् हुन्। किनकि 70 वर्ष देखि, यस अवधिलाई रातो  रंगले देखाएको छ, यी इस्राएलिहरु (वा यहूदी जसलाई अहिलेको समयमा भनिन्छ) निर्वासनमा अब्राहाम र उनको वंशज्लाई प्रतिज्ञा गरेको भूमि बाट टाढा रहन्थे।

फारसीहरुको अधीनतामा दास्वत देखि फर्किनु

यस पश्चात्, फारसी सम्राट कुस्रूले बेबोलोन जिते र कुस्रू संसारको सबसे भन्दा शक्तिशाली व्यक्ति बने। उनले यहूदिहरुलाई उनीहरुको भूमिमा फर्किन अनुमति प्रदान गरे।

त्यस भूमिमा रहनु जुन फारसी साम्राज्यको भाग हो
त्यस भूमिमा रहनु जुन फारसी साम्राज्यको भाग हो

तथापि उनीहरु अब एउटा स्वतंत्र देशमा थिएन्न, उनीहरु अब फारसी साम्राज्यको एउटा प्रान्तको रूपमा थिए। यो स्थिति लगभग 200 वर्ष सम्म रह्यो र यस समय रेखालाई गुलाबी रंगले दर्शाएको छ। यस समयमा यहूदिहरुको मन्दिर (जसलाई 2रे मन्दिरको रूपमा चिनिन्छ) र यरूशलेमको मन्दिरलाई पुर्न निर्मित गरे। यद्यपि यहूदिहरुलाई इस्राएलमा फर्किने अनुमित प्रदान गरिएको थियो, तथापि, उनीहरु मध्य धेरै जाना दास्वतमा नै रहे।

ग्रीकहरुको समयकाल

एलेक्जेन्डर (सिकन्दर) महान्ले फारसी साम्राज्यलाई जिते र इस्राएललाई आउनेवाला समय लगभग 200 वर्षको लागि ग्रीक साम्राज्यको एउटा प्रान्त बनाए। यसलाई गहिरो निलो रंगले देखाएका छ।

त्यस भूमिमा रहनु जुन ग्रीक भाग हो
त्यस भूमिमा रहनु जुन ग्रीक भाग हो

रोमीहरुको समयकाल

यस पश्चात् रोमिहरुले ग्रीक साम्राज्यलाई पराजित गरे र उनीहरु प्रमुख विश्व शक्ति बने। यस साम्राज्यमा यहूदी एक पटक फेरी  एउटा प्रान्त बने र यसलाई पहेंलो रंगले देखाएका छ। यो त्यो समय थियो जब येशू यस पृथ्वीमा हुनुहुन्थ्यो। यसले यो विवरण दिन्छ, कि किन सुसमाचारहरुमा रोमी सैनिकमा पाइन्छ  – किनकि रोमिहरुद्वारा इस्राएलिहरुको भूमिमा बसोबास गर्ने यहूदिहरु माथि येशूको समयमा  शासन गरिएको थियो।

त्यस भूमिमा रहनु जुन रोमी साम्राज्यको भाग हो
त्यस भूमिमा रहनु जुन रोमी साम्राज्यको भाग हो

रोमिहरुको अधीनतामा यहूदिहरुको दोस्रो पटक निर्वासित हुनु

बेबीलोनिहरुको समय देखि (586 ईशा पूर्व) यहूदी कहिल्यै पनि स्वतंत्र रहेनन् जसरी उनीहरु राजा दाऊदको अधीनतामा थिए। उनीहरु एक देखि अर्को साम्राज्यको अधीनमा  शासित भए, ठीक त्यस्तै नै गरि जसरी भारत माथि बिट्रेनको शासन थियो। यहूदिहरूलाई यस प्रति नराम्रो लग्यो र उनीहरुले रोमी शासनको विरूद्ध विद्रोह गरे। रोमी आए र उनीहरुले यरूशेलमलाई (70 ईशा सन्)मा नष्ट गरि दिए, यसको 2रे मन्दिरलाई जलाई दिए र यहूदिहरुलाई रोमी साम्राज्यमा दोस्रो रूपमा निर्वासित गरे। यो यहूदिहरु दोस्रो  पटक  दास्वतमा गएका थिए। किनकि रोम निकै ठूलो थियो, परिणामस्वरूप यहूदी अन्तमा पूरै संसारमा फैलिए।

70 ईस्वीमा रोमीहरूद्वारा यरूशलेम र यरूशलेम नष्ट भयो। यहूदीहरू विश्वभरको निर्वासनमा पठाए
70 ईस्वीमा रोमीहरूद्वारा यरूशलेम र यरूशलेम नष्ट भयो। यहूदीहरू विश्वभरको निर्वासनमा पठाए

र यस प्रकारले यहूदी मानिस अतीतको लगभग 2000 वर्ष रहे: विदेशी भूमिमा छरिएको र उनीहरुलाई कहिल्यै पनि कुनै भूमिमा स्वीकार गरेनन। यी विभिन्न देशहरुमा उनीहरुले निरन्तर रुपमा ठूलो सतावहरुले दु:ख उठाए। यहूदिहरुको माथि आएको सताव यूरोपको संदर्भमा विशेष रूपले सत्य हो। पश्चिमी यूरोपमा, स्पेन देखि लिएर रूस सम्म यहूदिहरुलाई यी देशहरुमा अक्सर खतरनाक परिस्थितिहरुमा बस्न पर्यो।यी सतावहरु देखि बचनको लागि यहूदी निरन्तर कोचीनमा पुगे। 17वीं व 18वीं शताव्दीमा भारतको अन्य भागहरुमध्य पूर्वी देशहरु बाट यहूदिहरुको आगमन भयो र उनीहरुलाई बगदादी यहूदी को रूपमा चिनिन्छन, जुन मुख्य रूपमा मुम्बई, दिल्ली र कोलकातामा बसेका थिए। 1500 ईशा पूर्व मोशाद्वारा दिइएको श्राप उनीहरुको विवरण अनुरूप हो, कि कसरी उनीहरुले जीवन यापन गरेका थिए।

1 डेविड सासोन र उनको पुत्र – भारतमा रहेका धनी बगदादी यहूदी
1 डेविड सासोन र उनको पुत्र – भारतमा रहेका धनी बगदादी यहूदी

65 “ती राष्ट्रहरूका माझ तिमीहरूले शान्ति पाउने छैनौ र विश्रामको निम्ति तिमीहरूले ठाउँ पाउने छैनौ। परमप्रभुले तिमीहरूको मनमा चिन्ता भरी दिनु हुनेछ। तिमीहरूका आँखा थाकेका हुनेछन्। तिमीहरू दुःखी हुनेछौ। (व्यवस्था 28:65)

इस्राएलिहरुको विरूद्ध दिएको श्राप मानिसहरुलाई यो सोध्नको लागि दिएको थियो:

24 “तब अरू सबै राष्ट्रका मानिसहरूले सोध्नेछन्, ‘परमप्रभुले यो भूमिलाई यस्तो पार्नुभयो? उहाँ किन यति विघ्न रिसाउनु भयो?’  (व्यवस्था 29:24)

र यसको उत्तर यो थियो:

25 उत्तर यस्तो हुनेछ, ‘कारण इस्राएलका मानिसहरूले तिनीहरूलाई मिश्र देशबाट ल्याउँदा परमप्रभु तिनीहरूको पिता-पुर्खाहरूको परमेश्वरसित गरिएको करारलाई त्याग गरे। 26 तिनीहरू आफूले नचिनेको र परमप्रभुले नबताएको अन्य जातिको देवताहरूको सेवा तथा पूजा गर्न लागे। 27 अनि परमप्रभुको क्रोधले यस भूमिका प्रत्येक मानिसहरूमाथि नराम्रा कुरा ल्याए त्यो शिक्षाहरूको पुस्तकमा लेखिएका छन्। 28 परमप्रभु अत्यन्तै असन्तुष्ट हुनु भएकोले त्यस भूमिबाट बाहिर निकालेर अहिले तिनीहरूले बसो-बास गरेको भूमिमा राख्नु भयो।’ (व्यवस्था 29:25-28)

तल दिइएको समय रेखाले यस 1900 वर्षको अवधिलाई दर्शाउछ। यस अवधिलाई रातो रंगको मोटो रेखाले दर्शाएको छ।

दासत्वको दुई शताब्दीलाई चित्रित गर्दै – यहूदीहरुको ऐतिहासिक समय रेखा
दासत्वको दुई शताब्दीलाई चित्रित गर्दै – यहूदीहरुको ऐतिहासिक समय रेखा

तपाईंले हेर्न सक्नु हुन्छ, कि उनीहरुको इतिहासमा यहूदीहरु दास्वतको दुई अवधिहरु बाट भएर गए तर दोस्रो दास्वत पहिलो दास्वत देखि धेरै लामो समय सम्म थियो।

20औं शताब्दीको आहुति

यहूदिहरुको विरूद्ध सताव आफ्नो चरम सीमामा तब पुग्यो जब हिटलरले, नाजी जर्मनी  द्वारा, यूरोपमा रहेका सबै यहूदिहरुलाई पूर्ण रीतिले नष्ट गर्ने प्रयास गरे। त्यो  लगभग सफल पनि भयो तर उसको  पराजय भयो र यहूदिहरुमध्य निकै काम बाकी रहे।

आधुनिक इस्राएलको  पुन: – स्थापना

मात्र यस तथ्यले, कि यस्ता मानिस, जसले स्वयंलाई ‘यहूदिहरु’ को रूपमा परिचित गर्दै हजारौँ वर्ष  पश्चात् पनि बिना कुनै जन्म भूमिको  अस्तित्व मा छन्, यो आफैमा नै उल्लेखनीय थियो। तर यसले 3500 वर्ष पहिले मोशाद्वारा लेखेको वचनहरुलाई सत्य प्रमाणित गरि दियो। 1948 मा यहूदिहरुले, संयुक्त राष्ट्रद्वारा इस्राएललाई आधुनिक देशको रूपमा पुन: स्थापित हुदै गरेको हेर्न आफैमा नै उल्लेखनीय थियो, ठीक त्यसै गरि जसरी मोशाले धेरै वर्ष पहिले लेखे थिए:

3 तब परमप्रभु तिमीहरूका परमेश्वर तिमीहरू प्रति दयालु हुनुहुनेछ र तिमीहरूलाई मुक्त गराई तिमीहरूलाई छरपष्ट पारेर पठाइएका देशहरूबाट फर्काई ल्याउनु हुनेछ। 4 यदि तिमीहरूलाई अत्यन्तै टाढा देशहरूमा पठाइएको भए पनि बटुलेर ल्याउनुहुनेछ। 5 जुन भूमि तिमीहरूका पिता-पुर्खाहरूको थियो त्यो फेरि तिमीहरूकै हुनेछ। परमप्रभु तिमीहरूको निम्ति असल हुनुहुनेछ र तिमीहरूको पिता-पुर्खाहरूसँग भएको भन्दा धेरै परमप्रभुले तिमीहरूलाई दिनु हुनेछ। अरू जातिमाभन्दा तिमीहरूको जन संख्या धेरै हुनेछ। (व्यवस्था 30:3-5)

धेरै विरोध पश्चात् पनि यस देशको स्थापना हुनु स्वयंमा नै उल्लेखनीय हो। यसको चारै तिरको अधिकांश देशहरुले इस्राएलको  विरूद्ध 1948 विरूद्ध… यस पश्चात् 1956 मा… यसको पश्चात् 1967 मा एक पटक फेरी 1973मा युद्धको शुरु गरेका थिए। इस्राएल एक निकै नै सानो देश हो,जसले धेरै पटक एक समयमा पाँचवटा देशहरुको साथमा युद्ध गरि रहेको हुन्थ्यो। यस्तो हुदा पनि, इस्राएल न केवल जोगियो, अपितु यसको क्षेत्रफल पनि बढ़दै गयो। 1967 को युद्धमा इस्राएलले यरूशलेमलाई प्राप्त गर्यो, जुन दाऊद  द्वारा लगभग 3000 वर्ष पहिले स्थापित गरेको ऐतिहासिक राजधानी थियो। इस्राएलको देशको स्थापना, र यी युद्धहरुको परिणामहरुले आजको हाम्रो  संसारमा सब भन्दा कठिन राजनैतिक समस्याहरुलाई जन्म दियो।

जस्तै कि मोशा द्वारा भविष्द्वाणी गरिएको थियो र जसलाई यहाँ निर विस्तार सहित देख्न सकिन्छ, इस्राएलको पुन: स्थापना इस्राएल को तर्फ फर्किन को लागि भारतमा बसेका विभिन्न यहूदिहरुको लागि एउटा प्रोत्साहन उत्पन्ना गर्दछ। यस समय इस्राएलमा 80,000 यस्ता यहूदी बस्छन, जसमध्य एउटा अभिभावक भारतदेखि र भारतमा अब केवल 5000 यहूदी मात्र बाकी रहेका छन्। जहाँ सम्म मोशाको आशीषहरुको संदर्भ छ, उनलाई निकै नै “टाढाको देशहरु” बाट जम्मा गरिएको हो (जस्तै  कि मिजोरम) र उनीहरुलाई “फिर्ता” गराउदै छन्। यसको निहितार्थ यहूदिहरु र गैर-यहूदिहरु दुवै को एक अर्कामा तुलना यहाँ निर प्रकाश परिएको छ।

मोशाको आशीषहरु र श्राप: त्यी सबै आज पनि गूँजी रहेका छन्

मोशा लगभग 3500 वर्षा रहे र उनले बाइबलको पहिलो पाँच पुस्तकहरु लेखे – पंचग्रन्थ  वा तोराह। पाँचौ पुस्तक, व्यवस्था, मा उहाँको मृत्यु भन्दा ठीक पहिले उहाँद्वारा बोलेका अन्तिम वचनहरु पाइन्दछ। यी वचनहरु इस्राएलका मानिसहरु – यहूदिहरुको लागि उहाँको आशीषहरु थिए, तर साथै यसमा श्राप पनि थियो। मोशाले लेखे कि यी आशीषहरु र श्राप ले संसारको इतिहासलाई आकार प्रदान गर्ने छ र यसमा न केवल यहूदिहरु मात्र, तर अन्य अरु जातिहरुद्वारा पनि ध्यान दिन परेन्छ। यी आशीष र श्रापहरु ले भारतको  इतिहासलाई पनि प्रभावित परेका छ। त्यसैले यसको लेखन हाम्रो आत्म चिन्तनको लागि हो। आशीष र श्रापहरुको पूरा सूची यहाँ निर दिइएको छ। यसको सार तल दिइएको छ।

मोशाको आशीषहरु

मोशाले त्यी आशीषहरुलाई वर्णन गर्न आरम्भ गरे जसलाई इस्राएलको मानिसले तब प्राप्त गरे जब उनीहरुले व्यवस्थाको पालन गरे, जस मध्य दस आज्ञाहरु पनि सम्मिलित छन्। परमेश्वरको तर्फ बाट आउने आशीष यति ठुलो हुनेछ कि अन्य जातिहरुले पनि त्यो आशीषहरुलाई चिन्नेछन्। यी आशीषहरुको परिणाम निम्न लिखित हुनेछ:

10 तब पृथ्वीका सबै मानिसहरूले थाहा पाउनेछन् तिमीहरू परमप्रभुका मानिसहरू हौ र तिनीहरू तिमीहरूसित डराउने छन्।   (व्यवस्था 28:10)

… र श्राप

तर, यदि इस्राएलीले आज्ञाहरुलाई पालन गर्नमा असफल भएमा, तब उनीहरुले श्रापहरुलाई प्राप्त गर्नेछन् जुन आशीषहरुको स्थानमा हुनेछ र उनीहरुको तुलना अनुरूप हुनेछ। यी आशीषहरुलाई पनि चारै तर्फको जातिहरुद्वारा दखिने छ:

37 देशहरू जहाँ परमप्रभुले तिमीहरूलाई पठाउनुहुनेछ त्यहाँ मानिसहरू तिमीहरूमाथि भएको कष्ट देखेर दुःखी हुनेछन् अनि तिनीहरू तिमीहरूमाथि हाँस्नेछन् र अपमान गर्नेछन्।  (व्यवस्था 28:37)

र यो श्राप आउने इतिहास सम्म विस्तारित हुने छ।

46 अनि तिनीहरू सघैं तिमीहरू अनि तिमीहरूका सन्तान अघि इर्श्वरको न्यायको प्रतीकको रूपमा रहने छन्।  (व्यवस्था 28:46)

तर परमेश्वरले चेतावनी दिनुभयो यी श्रापहरुको सबैभन्दा नराम्रो अंश अन्य जातिहरुको तर्फ बाट आउने छ।

49 “परमप्रभुले तिमीहरूसित लडाँईं गर्न टाढाबाट एउटा जातिका मानिसहरू ल्याउनुहुनेछन् तिनीहरू आकाशबाट गरूडले झम्टे जस्तै आउने छन्। तिमीहरूले तिनीहरूको भाषा बुझ्ने छैनौ। 50 तिनीहरू निष्ठुर हुनेछन्, बूढापाकाको आदर गर्दैनन् अनि स-साना नानीहरूप्रति दया देखाउँदैनन्। 51 तिनीहरूले तिमीहरूका पशुहरू र बाली लानेछन्। तिमीहरूको नाश नहुन्जेलसम्म तिनीहरूले प्रत्येक चीज लाने छन्। तिनीहरूले तिमीहरूका लागि अन्न, मद्य, तेल, गाईहरू, भेंडाहरू अथवा बाख्राहरू छोड्ने छैनन्। तिनीहरूले तिमीलाई नष्ट नगरे सम्म प्रत्येक चीज लाने छन्। 52 “तिमीहरू सोच्छौ त्यस शहरहरूको वरिपरि अग्ला-अग्ला र शक्तिशाली पर्खालहरूले तिमीहरूलाई सुरक्षा दिन्छन्। तर ती पर्खालहरू ढल्नेछन्। त्यस राष्ट्रका मानिसहरूले सबै शहरहरू घेरेर तिमीहरूमाथि आक्रमण गर्नेछन्। परमप्रभु तिमीहरूका परमेश्वरले तिमीहरूलाई दिनु भएको भूमिमा एउटै शहर पनि बाँकी नराखी शत्रुहरूले आक्रमण गर्नेछन्।   (व्यवस्था 28:49-52)

यो नराम्रो बाट अत्याधिक खराब हुने छ।

63 “तिमीहरू प्रति राम्रो हुनका लागि र तिमीहरूको राष्ट्रको विकास गराउन परमप्रभु जति खुशी हुनु हुन्थ्यो तिमीहरूलाई नष्ट र ध्वंश पार्नु पनि त्यति नै खुशी हुनु हुनेछ। त्यो भूमि तिमीहरूले आफ्नै बनाउन जाँदैछौ तर मानिसहरूले तिमीहरूलाई भूमिबाट लखेट्नेछन्। 64 पृथ्वीका सबै मानिसहरू माझ परमप्रभुले तिमीहरूलाई छरपष्ट पारिदिनु हुनेछ। परमप्रभुले तिमीहरूलाई पृथ्वीको एक कुनादेखि अर्को कुनासम्म अन्य राष्ट्रका मानिसहरूमाझ छरपष्ट पारिदिनु हुनेछ। अनि त्यहाँ तिमीहरू काठ तथा ढुङ्गाले बनिएका झूटा पुर्खाहरूका थाहा नपाइएका देवताहरू पूज्ने छौ। 65 “ती राष्ट्रहरूका माझ तिमीहरूले शान्ति पाउने छैनौ र विश्रामको निम्ति तिमीहरूले ठाउँ पाउने छैनौ। परमप्रभुले तिमीहरूको मनमा चिन्ता भरी दिनु हुनेछ। तिमीहरूका आँखा थाकेका हुनेछन्। तिमीहरू दुःखी हुनेछौ।   (व्यवस्था 28:63-65)

परमेश्वर र इस्राएलिहरुको मध्यमा औपचारिक सहमतिद्वारा यी आशीष र श्रापहरुलाई स्थापित गरिएको थियो।

12 आज तिमीहरू परमप्रभु तिमीहरूका परमेश्वरसित एउटा करारमा बाँधिनु पर्छ र परमप्रभुले त्यो करार आज बनाउनु हुँदैछ। 13 यो प्रतिज्ञासँगै, परमप्रभुले तिमीहरूलाई उहाँको आफ्नै विशेष मानिसहरू बनाउनु भयो, अनि त्यो प्रमाणित गर्नु भएको छ उहाँ तिमीहरूको परमेश्वर हुनुहुन्छ जस्तो उहाँले तिमीहरू अनि तिमीहरूका पिता-पुर्खाहरू अब्राहाम, इसहाक अनि याकूबलाई गर्नु भएको थियो। 14 परमप्रभुले तिमीहरूसित मात्र यो करार गर्नु तथा प्रतिज्ञा गर्नु हुनेछैन, 15 तर परमप्रभु तिमीहरूका परमेश्वर सबैसँग यो करार गर्नु हुँदैछ जो उहाँको अघि उभिएका छन् अनि हाम्रा भावी सन्तानहरूसँग जो आज हामीसँग छैनन्।   (व्यवस्था 29:12-15)

यस कारण यी वाचा सन्तान र भविष्यको पिढ़िहरु माथि निर्मित हुनेछ। सत्य यो हो कि, यो वाचा भविष्यको पीढ़िहरु- दुवै अर्थात्  इस्राएलिहरु र परदेशिहरुको तर्फ निर्देशित गरिएको छ।

22 “भविष्यमा जब तिमीहरूका सन्तानहरू तथा टाढा-टाढाबाट आएका विदेशीहरूले देख्ने छन् कसरी भूमि नष्ट भयो। तिनीहरूले देख्ने छन् कसरी रोगहरू परमप्रभुले ल्याउनु भयो। 23 त्यहाँको भूमि सब गन्धकको आगोले जल्नेछ र नूनले ढाकिनेछ अनि त्यहाँ घाँससम्म उम्रने छैन। परमप्रभुको रीसले त्यो भूमि नष्ट हुनेछ जस्तो सदोम, गमोरा, अदमा र सबोयीम नष्ट गरिएका थिए। 24 “तब अरू सबै राष्ट्रका मानिसहरूले सोध्नेछन्, ‘परमप्रभुले यो भूमिलाई यस्तो पार्नुभयो? उहाँ किन यति विघ्न रिसाउनु भयो?’   (व्यवस्था 29:22-24)

र यसको उत्तर यो हुने छ:

25 उत्तर यस्तो हुनेछ, ‘कारण इस्राएलका मानिसहरूले तिनीहरूलाई मिश्र देशबाट ल्याउँदा परमप्रभु तिनीहरूको पिता-पुर्खाहरूको परमेश्वरसित गरिएको करारलाई त्याग गरे। 26 तिनीहरू आफूले नचिनेको र परमप्रभुले नबताएको अन्य जातिको देवताहरूको सेवा तथा पूजा गर्न लागे। 27 अनि परमप्रभुको क्रोधले यस भूमिका प्रत्येक मानिसहरूमाथि नराम्रा कुरा ल्याए त्यो शिक्षाहरूको पुस्तकमा लेखिएका छन्। 28 परमप्रभु अत्यन्तै असन्तुष्ट हुनु भएकोले त्यस भूमिबाट बाहिर निकालेर अहिले तिनीहरूले बसो-बास गरेको भूमिमा राख्नु भयो।’  (व्यवस्था 29:25-28)

के  आशीष र श्रापहरु  घटित  हुन्छन?

यसको  बारेमा केहि पनि तटस्थता छैन। आशीहरु हर्षालु थियो र श्राप डार लाग्दो थियो ,तर सबै भन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न जुन हामी सोध्ने सक्छौ, त्यो यो  हो : ‘के यो घटित हुन्छ?’ पुरानो  नियम को लिपिबद्ध वृतान्तको एउटा ठुलो भाग इस्राएलियहरुको इतिहास हो, यस प्रकारले हामीले उनीहरुले इतिहासलाई जान्दछौ। साथै हामीसंग पुरानो नियमदेखि बाहिरको ऐतिहासिक र पुरातात्विक स्मारकहरुको लिपिबद्ध वृतान्त पाइन्छ। त्यी सबै इस्राएलिहरु वा यहूदिहरुको इतिहासको एउटा स्थाई चित्रलाई प्रस्तुत गर्दछ। यो यहाँ निर समय रेखाद्वारा दिएको छ। तपाई स्वयं आफैले पढ्नु होस् र मुल्यांकन  गर्नुहोस कि के मोशाको श्राप पुरा भयो कि भएन। यसले साथै यो कुराको पनि उत्तर दिन्छ, कि किन यहूदी समूह 2700 वर्षौ पहिले देखि आरम्भ हुँदै भारतमा स्थानांतरित भएका थिए (उदाहरणको लागि मिजोरमको बेनी मनश्शे)। उनीहरु अश्शूरी र बेबीलोनको विजयी अभियानहरुको परिणामस्वरूप धेरै मात्रामा पुरै भारतमा छरीए  – ठीक त्यसै गरी जसरी मोशाले चेतावनी दिएका थिए।

मोशा को  आशीषहरु  र श्रापहरुको निष्कर्ष

मोशाको अन्तिम वचन श्रापहरुको साथै अन्त हुदैन। यहाँ निर यस्तो दिएको छ, कि कसरी मोशाले आफ्नो अन्तिम घोषणाहरुलाई दिएका थिए।

 “मैले तिमीहरूलाई बताएको आशीर्वाद र सरापहरू तिमीहरूमाथि पर्नेछन् अनि परमप्रभु तिमीहरूका परमेश्वरले तिमीहरूलाई खेदी पठाउनु भएको भूमिमा ती कुराहरू सम्झना गर्नेछौ। 2 त्यस समय जब तिमीहरूका सन्तान र तिमीहरू परमप्रभु तिमीहरूका परमेश्वर कहाँ फर्केर आउनेछौ र आज मैले बताएका उहाँका सबै आज्ञाहरू हृदयबाट नै पालन गर्नेछौ। 3 तब परमप्रभु तिमीहरूका परमेश्वर तिमीहरू प्रति दयालु हुनुहुनेछ र तिमीहरूलाई मुक्त गराई तिमीहरूलाई छरपष्ट पारेर पठाइएका देशहरूबाट फर्काई ल्याउनु हुनेछ। 4 यदि तिमीहरूलाई अत्यन्तै टाढा देशहरूमा पठाइएको भए पनि बटुलेर ल्याउनुहुनेछ। 5 जुन भूमि तिमीहरूका पिता-पुर्खाहरूको थियो त्यो फेरि तिमीहरूकै हुनेछ। परमप्रभु तिमीहरूको निम्ति असल हुनुहुनेछ र तिमीहरूको पिता-पुर्खाहरूसँग भएको भन्दा धेरै परमप्रभुले तिमीहरूलाई दिनु हुनेछ। अरू जातिमाभन्दा तिमीहरूको जन संख्या धेरै हुनेछ।   (व्यवस्था 30:1-5)

हजारौ वर्ष सम्म निर्वासित रहनु  पश्चात्, 1948 मा – जसमध्य आज पनि धेरै मानिस जीवित छन्, उनीहरुको जीवनकालमा नै – इस्राएलको आधुनिक राष्ट्र संयुक्त राष्ट्रको प्रस्तावद्वारा पुन: स्थापित गरियो र यहूदिहरु संसारको  चारै तर्फ बाट यस ठाउमा फेरी फर्किन आरम्भ गरे – ठीक त्यसै गरी जसरी मोशाले भविष्यद्वाणी गरेका थिए। भारतमा आज, कोचीन, आन्ध्रा प्रदेश र मिजोरममा रहनेहरु हजारौँ वर्ष पुरानो यूहदी समाज तीव्रमात्रामा घटदै  जादैछ, किनकि यहूदी आफ्नो पूर्वजहरुको भूमिमा फर्की जाँदै छन्। भारतमा केवल 5000 यहूदी मात्र बाँकी छन्। हाम्रो आँखा आगाडी नै मोशाको आशीषहरु पुरा हुँदै छ, निश्चित रूपमा  श्रापहरुले उनको इतिहासलाई  निर्मित गरेको  थियो।

हाम्रो लागि यसमा  धेरै सुचना पाइन्छ। प्रथम, आशीषहरु र श्रापहरुले आफ्नो अधिकार र सामर्थ्यलाई बाइबलको परमेश्वरदेखि प्राप्त गरेका थिए। मोशा मात्र एक आत्म जागृति व्यक्ति – एक ऋषि थिए। सत्य यो हो कि, यो आशीषहरु र श्राप हजारौ वर्ष सम्म आउदै, पूरा  संसारको जातिहरुमा विस्तारित हुँदछ, र करोडौ मानिसहरुलाई प्रभावित गर्नु (यहूदिहरुको इस्राएलमा फेरी फर्किनाले उथल पुथल  उत्पन्न गरिदियो  – यो  नियमित रूपले  वैश्विक समाचार बनाउने घटनाहरुको कारण बनेको छन्)परमेश्वरसंग सामर्थ्य र अधिकार छ, जसको पुष्टि बाइबल (वेद पुस्तक) ले  प्रमाण गर्छ। त्यही  तोराहमा उहाँले  यो प्रतिज्ञा  पनि गर्नु भएको छ  कि पृथ्वीको सबै मानिसहरुले  आशीष पाउने छन्। ‘पृथ्वीको सबै मानिसहरुमध्य’ मा तपाई र म पनि सम्मिलित छौ। यस पश्चात् अब्राहमको पुत्रको  बलिदान मा, परमेश्वर पुन पुष्टि गर्नुहुन्छ कि ‘सबै  जातिहरुले आशीष पाउनेछ’। यस बलिदानको अद्भुत स्थान र वर्णनले हामीलाई यस कुरालाई  जन्नमा सुराग दिदै सहायता प्रदान गर्दछ कि यस आशीषलाई कसरी  प्राप्त गरिन्छ। आशीषलाई अब मिजोरम, आन्ध्रा प्रदेश र केरलदेखि फर्किने यहूदिहरुको माथि राखी दियो, जो एउटा यस्तो चिन्ह हो, कि परमेश्वर जसले आफ्नो वचनमा प्रतिज्ञा गरेको छन्, भारतको सबै राज्यहरु र यस संसारको अन्य सबी जातिहरुमा समान रूपले आशीषलाई  दिन सक्नुहुन्छ र दिन चाहनुहुन्छ। यहूदिहरु जस्तै नै, हामी पनि हाम्रो श्रापको मध्यमा आशीषहरुलाई  दिने प्रस्ताव राखेको छ। किन हामी यी आशीषको यस वरदानलाई प्राप्त नगर्ने त?

के बाइबल (वेद पुस्तक) साहित्यक रूपमा विश्वसनीय छ?

परमेश्वरले इतिहासमा कसरी कार्य गर्नुभयो यसलाई वर्णित गर्दै बाइबलले आत्मिक सत्यहरुलाई प्रदान गर्दछ। यो त्यहाँ बाट आरम्भ हुन्छ जहाँ परमेश्वरले मानिसको सृष्टि आफ्नो स्वरूपमा गर्नुभयो र फेरी प्रथम मानिसको सामना गर्नुभयो र एउटा बलिदानको लागि भन्नुभयो ‘जो’ आउने वाला हुनुहुन्थ्यो र जसको बलिदान हुनेछ। यसको पश्चात् ऋषि अब्राहमको पुत्रको स्थानमा एउटा भेडाको बलिदानको विशेष घटना र ऐतिहासिक फसहको घटना घटित भयो। यो प्राचीन ऋग वेदको समान्तर चल्दछ जहाँ निर हाम्रो पापहरुको लागि बलिदानको मांग गरिएको छ र यो प्रतिज्ञा दिइएको छ कि यो पुरूषाको बलिदान को साथ प्रगट हुने छ। यो प्रतिज्ञाहरु प्रभु येशू मसीह (येशू सत्संग) को जीवन, शिक्षाहरु, मृत्यु एवं पुनरूत्थान बाट पुरा भएको हो। तर प्रतिज्ञाहरु र पूर्णताहरु ऐतिहासिक हुन्। त्यसैले, यदि बाइबललाई आत्मिक सत्यतालाई प्रदान गर्नुको लागि सत्य हुन्छहुन्छ भने यसलाई ऐतिहासिक रूपले विश्वसनीय पनि हुनु पर्दछ। यसले हामीलाई हामीले गरिएको प्रश्नको तर्फ लिएर जान्छ: के बाइबल (वेदपुस्तक) साहित्यक रूपले विश्वसनीय छ? र कसरी  कोहिले यो जान्न सक्छ कि यो छ वा छैन?

हामीले यो भन्दै आरम्भ गर्छौं कि केहि समय बिते पश्चात बाइबलको मूलपाठ (को शब्द) कही परिवर्तित त भएको छैन। जसलाई साहित्यक विश्वसनीयता ले जानिन्छ, यो प्रश्न यसकारण उठ्दछ किनकी बाइबल अत्याधिक प्राचीन हो। धेरै जसो पुस्तक छन् जोसंग मिलाएर बाइबलको निर्माण भएको हो, र सबै भन्दा अन्तिम पुस्तक लगभग दुई हज़ार वर्ष पहिले लेखिएको थियो। अधिकांश मध्यवर्ती शताब्दीमा छपाई, फोटोकॉपी मशीन वा प्रकाशन कम्पनिहरुको कुनै सुविधा थिएन। त्यसैले यी पुस्तकहरुलाई हातद्वारा लेखिन थियो, एउटा पीढ़ी पश्चात् दोस्रो पीढ़ी आउदा सम्म, भाषाहरु समाप्त भयो र नयाँ भाषाहरु आउदै गयो, साम्राज्य परिवर्तित हुदै गए र नयाँ शाक्तिहरु आउदै गयो। किनकी मूल पांडुलिपिहरु धेरै पहिले नै लोप भएको थियो, त्यसैले हामीले कसरी यो जान्न सक्छौं कि आज हामी बाइबलमा जे पनि पढ़द छौँ त्यसैलाई वास्तवमा मूल लेखकहरुले नै धेरै पहिले नै लेखेका थिए? के यो जान्नको लागि कुनै ‘वैज्ञानिक’ तरीका छ कि जसलाई हामीले आज पढ़द छौँ त्यो धेरै पहिले लेखिएको मूल लेखहरु जस्तै नै छ वा भिन्न छ?

साहित्यक आलोचनाको सिंद्धान्त

यो प्रश्न कुनै पनि प्राचीन लेखको लागि सत्य छ। तल दिइएको आंकडाले यस प्रक्रियालाई चित्रित गर्दछ जसमा अतीतको सबै प्राचीन लेखहरुलाई समय व्यतीत हुनुको साथै सुरक्षित राखिन्थ्यो ता कि हामीले यिनीहरुलाई आज पढ़न सकौं। तल दिइएको आँकडा 500 ईसा पूर्व (यस तिथिलाई केवल एउटा उदाहरणलाई दर्शाउनको लागि चुनिएको हो) को एउटा प्राचीन दस्तावेजको उदाहरणलाई प्रर्दशित गर्दछ।

समयरेखाको उदाहरणले यो प्रदर्शित गर्दछ कि कसरी मूलपाठ समयमा भएर चल्दछ।
समयरेखाको उदाहरणले यो प्रदर्शित गर्दछ कि कसरी मूलपाठ समयमा भएर चल्दछ।

मौलिक रूप अनिश्चितकाल सम्मको लागि रहदैन, त्यसैले यो नष्ट हुनु भन्दा, हराउनु भन्दा, वा नाश हुनु भन्दा, पहिले एउटा पांडुलिपि (पांडु लि) को प्रतिलिपि तैयार गरिद्छ (1 प्रतिलिपि)। अनुभवी व्यक्तिको एउटा श्रेणी जसलाई शास्त्री भनि पुकारिन्छ प्रतिलिपिलाई बनाउने कार्य गर्द छन्। जसो जसो समय व्यतीत हुन्छ, प्रतिलिपिहरुबाट अरु प्रतिलिपि (2 प्रतिलिपि र 3 प्रतिलिपि) तैयार गरिन्छ। कुनै समयमा एउटा प्रतिलिपिलाई संरक्षित गरिन्छ जुन आज पनि अस्तित्वमा छ (3 प्रतिलिपि)। हामीले उदाहरण दिइएको आँकडामा यस अस्तित्वमा भएको प्रतिलिपिलाई 500 ईसा पूर्वमा बनाएर देखाएको छ। यसको अर्थ यो हो कि जति धेरै पुरानो मूलपाठको दस्तावेजको अवस्था लाई हामीले जान्न सक्छौं त्यो केवल 500 ईसा पूर्व वा यस पछिको हो किनकी यस भन्दा अघिको सबै पांडुलिपिहरु लोप भए। 500 ईसा पूर्व बाट 500 ईस्वी सन् को मध्य 1000 वर्ष (जसलाई आंकडामा x को चिन्हले देखाएको छ) त्यो अवधि हो जसमा हामीले कुनै पनि प्रतिलिपिको जाँच गर्न सक्दैनौ किनकी सबै पांडुलिपिहरु यस अवधिमा लोप भए। उदाहरणको लागि, यदि प्रतिलिपि बनाएको समय कुनै त्रुटि (अन्जानमा वा जनीबुजी) भएको जुन समय 2 प्रतिलिपिलाई 1 प्रतिलिपि देखि बनाउदै थिए, तब हामीले त्यसलाई पत्ता लगाउनको लागि सक्षम हुदैनौ किनकि यस मध्य कुनै पनि दस्तावेज अब एक अर्काको तुलना गर्नको लागि उपलब्ध छैन। वर्तमानमा उपलब्ध प्रतिलिपिहरु (x अवधि) को उत्पति हुनु भन्दा पहिले यो समयाविधि यसकारण साहित्यक अनिश्चितताको अन्तराल हो। परिणामस्वरूप, एउटा सिद्धान्त जो साहित्यक विश्वसनीयताको बारेमा हाम्रो प्रश्नको उत्तर दिन्छ त्यो यो हो कि ति अधिक छोटो यो अन्तराल x हुनेछ तेतिनै अधिक हामी हाम्रो आधुनिक दिनहरुमा दस्तावेजको सटीक रूपले संरक्षणमा आफ्नो विश्वसनीयतालाई राख्न सक्छौं, किनकी अनिश्चयतताको अवधि कम हुद्छ।

यसमा कुनै सन्देह छैन, कि आज अकसर एउटा पांडुलिपिको एउटा भन्दा धेरै दस्तावेजको प्रतिलिपि अस्तित्वमा छ। मान्नुहोस् कि हामीसंग यस किसिमको दुइवटा पांडुलिपिहरुको प्रतिलिपिहरु छन र हामीले त्यी दुवैको एउटा भागमा यस निम्नलिखित वाक्यांशलाई पाउद छौँ (मैले यसलाई अंग्रेजीमा उदाहरणको कारण लेख्दछु, तर वास्तविक पांडुलिपि यूनानी, लैटिन वा संस्कृति जस्तो भाषामा छन्):

केहि पांडुलिपिहरुको साथ साहित्यक भिन्नता
केहि पांडुलिपिहरुको साथ साहित्यक भिन्नता

मूल लेखमा कि त सुरेशको बारेमा लेखिएको छ वा त सुमेशको बारेमा लेखिएको छ, र बाकीको यी अन्य पांडुलिपिहरुको प्रतिलिपि बनाएको समयमा त्रुटि पाइन्छ। प्रश्न यो उठ्दछ – कि यी मध्य कुनमा त्रुटि पाइन्छ? उपलब्ध प्रमाणले यो निर्धारित गर्नु अत्यन्त कठिन छ।

अब मानि लिनुहोस हामीले एउटा लेखको नै दुई भन्दा अधिक पांडुलिपिहरुलाई प्राप्त गरेको छौँ, जस्तो तल देखाएको छ:

धेरै पांडुलिपिहरुको साथ साहित्यक भिन्नता
धेरै पांडुलिपिहरुको साथ साहित्यक भिन्नता

अब यो तार्किक परिणाम निकालनु सजिलो हुन्छ कसरी पांडुलिपिमा त्रुटि हुन्छ। यो संभावना धेरै छ कि त्रुटि एक पटक मात्र भएको हुनु सक्छ, यसको अपेक्षा की एउटा जस्तै त्रुटि तीन पटक पुनरावृत्ति भयो, यसकारण यो संभावना अधिक छ पांडुलिपि #2 को प्रतिलिपिमा त्रुटि छ, र लेखकले सुरेश को बारेमा लेखिएको छ, न कि सुमेशको बारेमा।

यो एउटा सरल उदाहरण हो कि एउटा अर्को सिद्धान्त जसलाई हामीले पांडुलिपिको साहित्यक रूपले विश्वसनीय हुनुको जाँचको लागि उपयोग गर्नु सक्छौं त्यो: जति धेरै प्रचलित पांडुलिपिहरु थिए र जो उपलब्ध , तेतिनै अधिक मूल लेखको शब्दहरुको सही त्रुटिहरुलाई पत्ता लगाउन र सही गर्नु र निर्धारित गर्नु सजिलो हुन्छ

पश्चिमको महान् पुस्तकहरुको साहित्यक आलोचना

हामीसंग बाइबलको साहित्यक विश्वसनीयतालाई निर्धारित गर्नको लागि दुइवटा संकेतहरु छन:

  1. वास्तविक संकलन र प्रांरम्भिक प्रचलित पांडुलिपिको प्रतिलिपिहरुको मध्य समयलाई नाप्नु, र
  2. प्रचलित पांडुलिपिको प्रतिलिपिको सँख्यालाई गणना गर्नु।

किनकी यो संकेत जुन प्राचीन लेखको माथि लागू हुद्छ छ त्यसैले हामीले यसको उपयोग दुवै अर्थात् बाइबल र साथै अन्य प्राचीन लेखहरुको माथि लागू गर्न सक्छौं, जस्तो कि तल दिइएको तालिकाहरुमा दिइएको छ।

लेखक कहिले लेखिएको प्रांरम्भिक प्रतिलिपि समयको अवधि #
कैसर 50 ई. पूर्व 900 ई. सन् 950 10
प्लेटो 350 ई. पूर्व 900 ई. सन् 1250 7
अरस्तू* 300 ई. पूर्व 1100 ई. सन् 1400 5
थियूसीडाईडस 400 ई. पूर्व 900 ई. सन् 1300 8
हेरोडोटस 400 ई. पूर्व 900 ई. सन् 1300 8
सैफोक्लेस 400 ई. पूर्व 1000 ई. सन् 1400 100
टाईटस 100 ई. सन् 1100 ई. सन् 1000 20
पिल्नी 100 ई. सन् 850 ई. सन् 750 7

यो लेखक पश्चिमी इतिहासको प्रमुख शास्त्रीय लेखन – अर्थात् यस्तो लेख जसको विकास पश्चिमी सभ्यताको विकासको साथ निर्मित भएको प्रस्तुत गर्दछ। औसत दरमा, तिनीहरुलाई हामी सम्म 10-100 पांडुलिपिहरुको रूपमा एउटा देखि अर्को पीढ़ीसम्म पुराउन्दछ जसलाई मूल लेखको लेखिनु पश्चात् लगभग 1000 वर्षको पश्चात् आरम्भ गर्दै संरक्षित गरिएको थियो।

पूर्वको महान् पुस्तकहरुको साहित्यक आलोचना

आउनुहोस अब हामी प्रचीन संस्कृतिको महाकाव्यहरुलाई हेरौं जुन हामी दक्षिण एशियाको इतिहास र दर्शन माथि धेरै अधिक समझलाई प्रदान गर्दछ। यस लेखहरुमा सबै भन्दा प्रमुख महाभारत को लेख हो, जसमा अन्य लेखहरुको साथमा, भगवद् गीताकुरूक्षेत्र को लड़ाई को वृतान्त पनि सम्मिलित छ। विद्वानहरुले आकलन गर्छन कि महाभारतको विकास यसको आज लेखिएको  स्वरूपमा लगभग 900 ईसा पूर्व बाट भएको हो, तर सबै भन्दा प्राचीन पांडुलिपिको आज पनि अस्तित्वमा पाउने अंश लगभग 400 ईसा पूर्वको आसपास मूल संकलन र प्रांरम्भिक प्रचलित पांडुलिपि बाट लगभग 500 वर्षको अन्तराललाई दिइएको पाइन्छ (संदर्भको लागि विकीको लिंक)। हैदराबादको उस्मानिया विश्वविद्यालयले गर्व साथ भन्दछ कि उनीहरुको पुस्तकालयमा दुइवटा पांडुलिपिको प्रतिलिपिहरु छन, तर यी दुइवटाको तिथि केवल 1700 ईस्वी सन् र 1850 ईस्वी सन् सम्म छ– जुन कि मूल संकलन को हज़ार वर्ष पश्चातको हो। न केवल पांडुलिपि प्रतिलिपिहरुको पछिको तिथि को हो, यद्यपि यो जानकारी कि महाभारत एउटा लोकप्रिय लेखन कार्य थियो यो यसको भाषा र शैलीमा परिवर्तनको पुष्टि गर्दछ, यसमा धेरै  प्रचलित पांडुलिपिको प्रतिलिपिमा धेरै नै उच्च श्रेणीको साहित्यक भिन्नता पाइन्छ। विद्वान जसले यो आंकलन गर्दछन कि महाभारतमा लेखिएको साहित्यक भिन्नता यसरी व्यक्त गर्दछ:

“भारतको राष्ट्रीय महाकाव्य, महाभारत, ले त धेरै नै भ्रष्टताको सामना गरेको थियो। यो लगभग…250000 पँक्तिहरुको हो। यस मध्य, कुनै 26000 पँक्तिहरुमा साहित्यक भ्रष्टता (10 प्रतिशत) पाइन्द छ”– (गिज़लेर, एन एल र डब्लूयु ई निक्स. बाइबलको एउटा सामान्य परिचय. मूडी प्रेस. 1988. पृ 367)

अन्य महान् महाकाव्य, रामायण  हो, जुन लगभग 400 ईसा पूर्वको आसपास संकलित भएको थियो तर यसको प्रांरम्भिक प्रचलित प्रतिलिपि, नेपाल बाट आएको हो, जसको तिथि 11 ईस्वी सन् को शताब्दीमा पाइन्द छ (संदर्भ लिंक) – जुन मूल संकलन बाट लगभग 1500 वर्षको आसपास पाइने प्रांरम्भिक प्रचलित पांडुलिपिको अन्तराललाई देखाउद छ। रामायणको अब कहीं हज़ारौँ प्रचलित प्रतिलिपिहरु पाइन्द छ। यसमा एक अर्कासंग नै व्यापक साहित्यक भिन्नता पाइन्दछ, विशेषगरि उत्तर भारत र दक्षिण भारत/दक्षिण पूर्वी एशियाको मध्यमा। विद्वानहरु यी साहित्यक विभिन्नताहरुको कारण यी पांडुलिपिहरुलाई 300 भिन्न समूहहरुमा वर्गीकृत गरिएको छ।

नयाँ करारको साहित्यक आलोचना

आउनुहोस अब हामी बाइबलको लागि पांडुलिपि आधारित तथ्यको जाँच गरौँ। तल दिइएको तालिका नयाँ करारको सबै भन्दा प्रचीनत्तम प्रतिलिपिहरुलाई सूचीबद्ध गर्दछ। यस मध्य प्रत्येकलाई एउटा नाम दिइएको (अकसर पांडुलिपिलाई खोजकर्ताको नामको माथि)

पांडुलिपि कहिले लेखियो पांडुलिपिको तिथि समयको अवधि
जॉन राएलॉन 90 ई. सन् 130 ई. सन् 40 yrs
बोड़मेर पपाईरस 90 ई. सन् 150-200 ई. सन् 110 yrs
चेस्टर बेट्टी 60 ई. सन् 200 ई. सन् 20 yrs
कोड्डक्स वेटीकानुस 60-90ई. सन् 325 ई. सन् 265 yrs
कोड्डक्स सिनाटिक्स 60-90 ई. सन् 350 ई. सन् 290 yrs

नयाँ करारको पांडुलिपिहरु सँख्यामा अति अधिक छ कि त्यी सबैलाई एउटा तालिकामा सूचीबद्ध गर्न अत्यन्त नै कठिन हुनेछ। जस्तै एउटा विद्वान जसले यस विषयको माथि अध्ययन गर्नुको लागि धेरै वर्षको समयलाई व्यीतत गरेर व्यक्त गरे:

“हाम्रो साथ आज नयाँ करारको अंशहरुको 24000 पांडुलिपिले अधिक प्रतिलिपिहरुको अंश पाइन्छ… प्राचीन कालको कुनै पनि दस्तावेज यति धेरै सँख्या र प्रामाणिकताको पहुँचले  आरम्भ हुदैन थियो। यसको तुलनामा कवि होमर लिखित इलियड हो जुन 643 पांडुलिपिहरुको साथ अर्को स्थानमा आज पनि आफ्नो अस्तित्वमा छ।” मैक्डावेल, जे. प्रमाण जो न्यायको मांग गर्दछ. 1979. पृ. 40)

ब्रिट्रिश संग्रहालयको एउटा अग्रणी विद्वानले यो पुष्टि गर्दछ कि:

“विद्वान एउटा ठूलो सीमा सम्म संतुष्ट छ कि मुख्य यूनानी र रोमी लेखक आफ्नो मूलपाठमा साँचो थियो…तर पनि उनीहरुको लेखनकार्यको प्रति हाम्रो ज्ञान केवल केहि थोरै पांडुलिपिहरु माथि आधारित छ जबकि नयाँ करारको पांडुलिपिहरुको गणना…हज़ारौँ द्वारा भएको छ” (केन्योन, एफ. जी. – ब्रिट्रिश संग्रहालयको पूर्व निदेशक – हाम्रो बाइबल र प्राचीन पांडुलिप. 1941 पृ. 23)

र यी पांडुलिपिहरुको एउटा निश्चित सँख्या अत्यन्त नै प्राचीन हुन्। मसंग प्रारंम्भिक नयाँ करारको दस्तावेजहरुको बारेमा एउटा पुस्तक छ। यसको परिचय यस प्रकारले आरम्भ हुद्छ:

“यो पुस्तक प्रांरम्भिक नयाँ करारको 69 पांडुलिपिहरुलाई प्रतिलिपि…2 शताब्दी देखि आरम्भ हुदै 4 शताब्दी (100-300 ईस्वी सन्) को आरम्भ सम्म…नयाँ करारको मूलपाठलाई लगभग 2/3 भागमा उपलब्ध गर्दछ” (पृ. सांत्वना, नयाँ करारको यूनानी पांडुलिपिको प्रांरम्भिक मूलपाठ”. प्रस्तावना पृ. 17. 2001)

यो महत्वपूर्ण छ किनकी यो पांडुलिपिहरु आरम्भिक अवधि देखि निक्लिएर आएको हो जब सुसमाचारको अनुयायी सरकारी शाक्तिमा थिएन, तर यसको अपेक्षा रोमी सम्राज्य द्वारा तीव्र सतावटको अधीन थिए। यो त्यो अवधि थियो जब सुसमाचार दक्षिण भारत, को केरलमा आयो, र यहाँ पनि सुसमाचारको अनुयायिहरुको समाजसंग कुनै पनि प्रकारले सरकारी शाक्ति थिएन जसले कुनै राजा पांडुलिपिहरुको साथ कुनै किसिमको कुनै चलाकी गर्न सकुन। तल दिइएको आँकडा पांडुलिपिहरुको त्यो अवधिलाई दर्शाउद् छ जसमा बाइबलको नयाँ करार आधारित छ।

आधुनिक बाइबलको अनुवाद प्रारंम्भिक प्रचलित पांडुलिपिहरु बाट भएको हो, जुन अधिकांश 100-200 ईस्वा सन् को मध्यमा गरिएको हो। यो स्त्रोत पांडुलिपिहरु केन्स्टनटाईन वा अन्य धार्मिक-राजनैतिक शाक्तिहरुको आगमन भन्दा धेरै अघि गरिएको हो।

यी सबै हज़ारौँ पांडुलिपिहरु मध्यमा अनुमानित साहित्यक भिन्नता केवल

“20000 देखि 400 पँक्तिहरु हुन्।” (गिज़लेर, एन एल र डब्लूयु ई निक्स. बाइबलको एउटा सामान्य परिचय. मूडी प्रेस. 1988. पृ 366)

यस प्रकार ले मूलपाठ यी सबै पांडुलिपिहरु देखि 99.5% मेल खान्छ।

पुरानो करारको साहित्यक आलोचना

यस्तै केहि पुरानो करारको साथमा छ। पुरानो करारको 39 पुस्तकहरु 1500-400 ईसा पूर्व मध्यमा लेखिएको थियो। यो तल दिइएको आँकडामा देखाएको छ जहाँ निर त्यो अवधि जसमा मूल पुस्तकहरु लेखिएको समयरेखा माथि एउटा दण्डको रूपमा देखाएको छ। हामीसंग पुरानो करारको पांडुलिपिहरुको दुइवटा श्रेणिहरु छ। पांडुलिपिहरुको पांरपरिक श्रेणी मासोरेट्टिकवादी मूलपाठ छ जसलाई लगभग 900 ईस्वी सन् मा प्रतिलिपित गरेको थियो। तथापि 1948 मा पुरानो करारको पांडुलिपिहरुको एउटा अर्को श्रेणी जुन यो भन्दा अधिक धेरै प्राचीन हो– अर्थात् 200 ईसा पूर्व बाट हो र जसलाई मृतक सागर पाण्डुलिपि (मृ सा कुं पत्र) भनि पुकारिने खोजी गरे। यो दुवै पांडुलिपिहरुको श्रेणिहरु आँकडामा देखाएको छ। सबै भन्दा अधिक जुन आश्चार्यजनक छ त्यो यो हो कि चाहे यो समयको एउटा लामो अन्तराल लगभग 1000 वर्षको अन्तर राख्दछ, यस मध्यमा भिन्नता लगभग नाइ को बराबर छ। जस्तै कि एउटा विद्वान ले यसको बारेमा यसरी भने:

‘यो [मृ सा कुं पत्र] मासोरेट्टिकवादी मूलपाठको सटीकतालाई पुष्टि गर्दछ…केवल केहि मात्र उदाहरणहरुलाई छोडेर जहाँ निर मृतक सागरको पाण्डुलिपि र मासोरेट्टिकवादी मूलपाठको मध्यमा हिज्जे र व्याकरणको भिन्नता पाउदछ, यो दुवै आश्चार्यजनक रूपले समान छन’’ (ऐम. और. र्नोटन, बाइबलको उत्पत्तिमा पुरानो करारक पांडुलिपिहरु)

उदाहरणको लागि, जब हामी यस रामायण लाई साहित्यक भिन्नताको साथ तुलना गर्छौं, तब पुरानो करारको मूलपाठको स्थायित्व बढी सजिलोसंग उल्लेखनीय रूपमा जाद्छ।

यो समयरेखाले यो देखाउद छ कि बाइबलको पुरानो करार पांडुलिपिहरु मासोरेट्टिकवादी ले मृतक सागर पाण्डुलिपिमा परिवर्तित भएनन यद्यपि यो एक अर्का देखि लगभग 1000 वर्षको अन्तरालमा छ।
यो समयरेखाले यो देखाउद छ कि बाइबलको पुरानो करार पांडुलिपिहरु मासोरेट्टिकवादी ले मृतक सागर पाण्डुलिपिमा परिवर्तित भएनन यद्यपि यो एक अर्का देखि लगभग 1000 वर्षको अन्तरालमा छ।

सारंश: बाइबल साहित्यक रूपले विश्वनीय

अब हामी यस तथ्य बाट के सारांश निकाल्नु सक्छौं? निश्चित रूपले कम से कम हामी निष्पक्षताले यो गणना गर्न सक्छौ कि (पांडुलिपिहरुको सँख्याको मात्रा, मूल र प्रारंम्भिक प्रचलित पांडुलिपिको मध्यमा समयको अवद्यि, र पांडुलिपिहरुको मध्यमा साहित्यक भिन्नताको स्तर) को बाइबल कुनै पनि अन्य प्राचीन लेखन कार्यको अपेक्षा ठूलो उच्च स्तरमा सत्यापित हुद्छ। यो निर्णय जुन हाम्रो प्रमाणहरु सहित अघिको तर्फ बढ्दछ आफ्नो सर्वोत्म रूपमा निम्नलिखित अभिव्यक्ति द्वारा प्रगट गरिएको छ:

नयाँ करारको अनुप्रमाणित मूलपाठको प्रति सन्देहवादी हुनु शास्त्रीय प्राचीनतालाई अस्पष्टतामा गुमाउनु हो, किनकी प्राचीन समयकालको कुनै पनि दस्तावेजको संदर्भग्रन्थ को तेती राम्रो पुष्ट भएको छैन जति राम्रोसंग नयाँ करारको भएको छ” (मोन्टागोमरी, मसीहतको इतिहास. 1971, पृ. 29)

त्यो जुन सबै कुरा भनिएको छ त्यो तर्कयुक्त हुनु पर्छ, यदि हामी बाइबलको साहित्यक विश्वसनीयताको माथि सन्देह गर्यौं भने तब हामीले साथै त्यो सबै कुरालाई इन्कार गरि दिने छौँ जसलाई हामीले इतिहासको बारेमा सामान्य रूपले जान्दछौं– र यसलाई कुनै पनि सूचित इतिहासकारले कहिले पनि गरेको थिएन। हामी जान्दछौं कि बाइबलको मूलपाठ कुनै पनि परिवर्तित भएको छैन जबकि शताब्दीहरु, भाषाहरु र सम्राज्य आए अनि गए जब कि प्रांरम्भिक पांडुलिपिहरु यी सबै घटनाहरु भन्दा पहिलेको तिथिका हुन्। बाइबल एउटा विश्वसनीय पुस्तक हो।

मोशाको निस्तार-चाडको चिन्ह र येशू

हामीले हेर्यौं कि कसरी ऋषि अब्राहम द्वारा उसको पुत्र इसहाकको बलिदान येशूको बलिदान तर्फ संकेत गर्द थियो। अब्राहमको मृत्यु पश्चात्, उसको पुत्र इसहाकको वंशज, जसलाई अहिले इस्राएली भनि पुकारिन्छ, एउटा ठूलो सँख्याको जाति बनेका थिए तर साथै उनीहरु मिश्रमा दास बनेका थिए।

निस्तार चाडको स्थापना

अब हामी एउटा निकै नै ठूलो नाटकीय संघर्षमा आउद छौँ त्यो एउटा व्यक्ति जसलाई मोशा भनिन थियो, द्वारा केन्द्रित छ र जसको उल्लेख हिब्रू वेद बाइबलको प्रस्थान नामक पुस्तकमा लिपिबद्ध छ। यसको नाम यसकारण यस्तो छ किनकी यसमा यो वृतान्त पाइन्छ कि कसरी मोशा अब्राहमको 500 वर्ष पश्चात्, लगभग 1500 ईसा पूर्वमा इस्राएलिहरुको मिश्रको दासत्व बाट निक्लेर आए। मोशाको सृष्टिकर्ता परमेश्‍वर (प्रजापति) द्वारा आज्ञा दिइएको थियो कि उनी मिश्र फारो (शासक) को सामना गरुन र त्यसको परिणाम मोशा र फारोको इच्छाहरुमा प्रतिस्पर्धाको रूपमा निक्लियो। यस प्रतिस्पर्धाले मिश्रको विरोधमा दस विपत्तिहरु वा प्रकोपहरुलाई पनि उत्पन्न गर्यो। तर फारो मिश्रीहरू लाई छोडी दिनको लागि सहमत भएनन त्यसैले परमेश्‍वर 10औं र अन्तिम विपत्ति उनीहरुमाथि ल्याउदै हुनुहुन्थ्यो। तपाईं 10औं विपत्तिको पूरै वृतान्तलाई यस लिंकमा यहाँ प्रस्थानमा पढ्न सक्नु हुन्छ किनभने यहाँ तल दिएइको विवरणले तपाईंको सहायता गर्ने छ।

परमेश्‍वर द्वारा 10औं विपत्तिको आज्ञा यो थियो कि मृत्युको दूत (आत्मा) मिश्रको प्रत्येक घरको अगाडी बाट निस्किने छ। त्यस देशको पूरै भूमिमा एउटा विशेष रात्रिमा प्रत्येक पहिलौटे त्यी सबै मानिसहरुको घरहरुलाई छोड़र मर्ने छन जहाँ निर एउटा भेडाको बलिदान गरिनेछ र त्यसको रगतलाई उसको घरको द्वारमा लगाएको हुनेछ। फारोको विनाश उसको पुत्र र उसको सिंहासनको उत्तराधिकारीलाई मारेर हुनेछ, यदि उसले आज्ञा पालन गर्दैन र भेडाको रगतलाई द्वारमा लगाउदैन। र मिश्रको प्रत्येक घर पहिला जन्मेको पुत्रलाई गुमाउने छ यदि त्यसले भेडाको बलिदान न गरि र त्यस रगतलाई द्वारको माथि लगाउदैन। यस प्रकार मिश्र राष्ट्रले संकटको सामना गर्ने छ।

तर त्यो घर जहाँ निर एउटा भेडाको बलिदान गरि र त्यसको रगत द्वारमाथि लगाएकाहरु को लागि यो प्रतिज्ञा दिइएको थियो कि यस्तो प्रत्येक घर सुरक्षित रहनेछ। मृत्युको दूतले त्यस घरलाई छोडी दियो। यस प्रकारले त्यस दिनलाई निस्तार-चाड भनि पुकारिएको थियो (किनकी मृत्युले त्यी सबै घरहरुलाई छोडी दिएको  थियो जहाँ निर द्वारहरुमा रगतलाई लगेका थिए)।

निस्तार-चाडको चिन्ह

अब जसले यस कहानीलाई सुनेका छौ मानौ कि द्वारहरुमा लागेको रगतको निशान मृत्युको दूतको लागि निशान थियो। तर 3500 वर्ष पहिले लेखिएको वृतान्तमा जिज्ञासाले भरिएको विवरणको माथि ध्यान दिऊ।

परमेश्‍वरले मोशालाई भन्नुभयो…. “…म परमप्रभु हुँ। तिमीहरु बसेको घरहरुमा त्यो [निस्तार-चाडको भेडा] रगत तिमीहरुको निम्ति

तिमीहरुको लागि चिन्ह हुनेछ; अर्थात् जब म त्यो रगत देख्ने छु तब तिमीहरुलाई चाहिँ छोडी दिनेछु। (प्रस्थान 12:13)

यद्यपि परमेश्‍वर द्वारको माथि रगतलाई हेर्दै हुनुहुन्थ्यो, र जब उहाँले त्यसलाई देख्नु हुनेछ तब मृत्यु त्यस घरलाई छोडी दिनेछ, रगत परमेश्‍वरको लागि चिन्ह थिएन। यो निकै नै स्पष्टता संग भन्दछ, कि रगत ‘तपाईंको लागि एउटा चिन्ह’– अर्थात् मानिसहरुको लागि चिन्ह थियो। यो साथै नै हामी सबैको लागि पनि चिन्ह हो जसले यस वृतान्तलाई पढ्छन्। तर कसरी यो एउटा चिन्ह हो? एउटा महत्वपूर्ण सुराग यो हो कि यस घटना घटित हुनु पश्चात् परमेश्‍वरले उनीहरुलाई यो आज्ञा दिनुभयो:

यस कारण त्यो दिन तिमीहरुले पुस्तौं सम्म एउटा रही रहने विधि स्वरूप मान्नु। जब तिमीहरु परमप्रभुले प्रतिज्ञा गरेर दिनु भएको देश पस्ने छौँ… तब तिमीहरुले यो चाड मान्नु… यो परमप्रभुको निस्तार-चाडको बलिदान हो (प्रस्थान 12:17)।

Jewish man with lamb at Passover
निस्तार-चाडमा भेडाको साथमा एउटा यहूदी व्यक्ति

इस्राएलिहरुलाई प्रत्येक वर्षको त्यसै दिन निस्तार-चाड मनाउने आज्ञा दिइएको थियो। यहूदी पात्रो, चन्द्रमा आधारित पात्रो हुनुको कारण, पश्चिमी पात्रो भन्दा थोरै भिन्न छ, यदि तपाईं यसको आंकलन पश्चिमी पात्रो अनुसार गर्नु हुन्छ भने तब तपाईंले यस्तो पाउनु हुन्छ कि वर्षमा दिनहरुको गिन्ती प्रत्येक वर्ष परिवर्तित हुदै जाद्छ। तर आजको दिन पनि, लगभग 3500 वर्ष पश्चात्, यहूदी मानिसहरु निरन्तर निस्तार-चाड अर्थात् पर्वलाई प्रत्येक वर्ष त्यही दिन दिइएको आज्ञा पालन गर्दै त्यस घटनाको स्मृतिमा मनाउद छन्।

निस्तार-चाडको चिन्ह प्रभु येशूको तर्फ संकेत गर्दै थियो

र इतिहासमा यस पर्वको खोजी गर्दा हामी केहि आसाधारण कुराहरुलाई नोट गर्न सक्छौं। तपाईंले यो सुसमाचारहरुमा पनि ध्यानले नोट गर्न सक्छौं कि जहाँ निर यो येशूलाई पक्राउमा पर्नु र परिक्षामा पर्नु (प्रथम निस्तार-चाडको विपत्तिको 1500 वर्ष पश्चात्) को विवरणहरुलाई उल्लेख गरेको छ:

“तब तिनीहरुले येशूलाई… रोमी सम्राट [पिलातस] को महल मा लागे… तर बितुलीएर निस्तार-चाडको भोज खान पाउदैनौं भनेर डरले तिनीहरु महल भित्र पसेन्न”… [पिलातस]ले [यहूदी अगुवहरुलाई] भने “…निस्तार-चाडमा एक जना मैले तिमिहरुक्को निम्ति छोडी दिने तिमीहरुको प्रथा छ। अत: त के तिमीहरु चाहन्छौँ,  कि ‘यहूदिहरुक राजा’ लाई छोडीदिऊँ?” तब तिनीहरुले फेरी यसो भन्दै कराए, “यसलाई होइन…” (यूहन्ना 18:28, 39-40)

दोस्रो शब्दहरुमा, येशूको पक्राई पछि र कूस्रीकरणको लागि यहूदी पात्रो अनुसार ठीक निस्तार-चाडको दिन मा नै पठाईएको थियो। येशूलाई दिइएको एउटा शिर्षक मध्य एउटा यो थियो

भोलिपल्ट यूहन्नाले येशूलाई आफुतिर आइरहनुभएको देखेर भएँ, “हेर, संसारको पाप उठाई लैजाने परमेश्‍वरका थुमा। उनी उहाँनै हुनुहुन्छ जसको विषयमा मैले भनेको थिए, ‘म पछि एक जना मानिस आउनु हुनेछ, जो म भन्दा उच्च हुनुहुन्छ, किन भने उहाँ म भन्दा अघिबाटै हुनुहुन्थ्यो’” (यूहन्ना 1:29-30)

यहाँ निर हामी हेर्न सक्छौ कि कसरी निस्तार चाडको नाटक हाम्रो लागि एउटा चिन्ह हो। येशू, ‘परमेश्‍वरको भेडा लाई वर्षको ठीक त्यसै दिन  क्रूसित (अर्थात् बलिदान) गरिएको थियो जब सबै यहूदी प्रथम निस्तार चाडको स्मरणमा भेडाको बलिदान गर्दथे जो 1500 वर्ष पहिले घटित भएको थिए। यो दुइ छुट्टिहरुले वार्षिक समयको व्याख्या गर्दछ जुन प्रत्येक वर्ष – समान्तर रूपमा घटित हुँदछ जसमा हामीहरुले कम नै ध्यान दिन्छौ र यहाँ सम्म कि धेरै कम सोध्छौ कि ‘किन’ यस्तो घटित हुन्छ? यहूदिहरुको निस्तार-चाड प्रत्येक वर्ष लगभग त्यसै समय घटित हुन्छ जब ख्रीष्टियनको ईस्टर पर्व आउद – आफ्नो पात्रोलाई जाचँ गरुन। (प्रत्येक 19औ वर्षको एउटा  महिनामा विचलन यहूदिहरु पात्रोको चन्द्र-आधारित लीप वर्षको चक्रको कारण हुन्छ)। त्यसैले नै ईस्टर अघि को तर्फ बढ्द छ किनकी यो निस्तार-चाडको माथि आधारित छ र निस्तार-चाडको समय यहूदी पात्रो द्वारा निर्धारित हुँदछ जुन वर्षको गणना पश्चिमी पात्रो भन्दा भिन्न रूपमा गर्दछ।

अब एक मिन्टको लागि यो विचार गरौ ‘चिन्ह’ ले के गर्दछ। तपाई केहि चिन्हहरुलाई तल यहाँ निर हेर्न सक्नु हुन्छ।

Flag_of_India
नेपालको एउटा चिन्ह

व्यावसायिक चिन्हहरुले हामीलाई मैक्डोनाल्डस् र नाईकलाई सोच्नको लागि मजबूर गर्दछन

झंडा वा ध्वजा नेपालको चिन्ह वा प्रतीक हो। हामी केवल एउटा सिधुरी र एउटा निलो पट्टीलाई नै त्रिकोणको रूपमा मात्र न ‘हेरौ’। होइन, जब पनि हामी झन्डालाई हेर्दछौं, हामी नेपाललाई सोच्छौ। ‘सुनौलो चापको आकार’ हामीलाई मैक्डोनाल्डस् लाई सोच्न मजबूर गर्दछ। टेनीस खिलाड़ी नाडॉल को टाउकोमा बँधीएको पट्टीमा दिएको चिन्ह

Signs‘✔’नाईकको लागि सोच्नमा मजबूर गर्दछ। नाईकले चाहन्छ कि हामी उनीहरुको बारेमा सोचौ जब पनि हामी नाडॉलको टाउकोमा बाँधेको पट्टीमा दिएको चिन्हलाई देख्दछौँ। दोस्रो शब्दमा, चिन्ह हाम्रो मनहरुको लागि यस्तो संकेत हो जसले हाम्रो सोचलाई इच्छित गरिएको वस्तुको तर्फ निर्देशित गर्दछ।

हिब्रू वेदको प्रस्थान मा दिइएको निस्तार-चाडको वृतान्त स्पष्ट रूपले यो भन्दछ कि चिन्ह मानिसहरुको लागि दिइएको थियो, न कि सृष्टिकर्ता परमेश्‍वरको लागि (यद्यपि त्यो अहिले पनि रगतको तर्फ हेर्नु हुनेछ र यदि उहाँले यसलाई त्यस घरहरुमा देख्नु हुनेछ तब उनीहरुलाई छोडी दिनु हुनेछ)। कुनै पनि दिइएको चिन्ह जस्तै, जब हामी निस्तार-चाडको तर्फ हेर्दछौँ तब त्यो हाम्रो मनहरुको सोच बाट के इच्छा राख्दछ? भेडाको बलिदानको उल्लेखनीय समय त्यही दिन थियो जुन दिन येशूको बलिदान भएको थियो, त्यसैले येशूको बलिदान तर्फ एउटा संकेत गर्ने  हुनु पर्दछ।

यसले हामीलाई मनहरुमा त्यसै गरी कार्य गर्दछ जस्तै मैले तल दिइएको चित्रमा देखेको छु। चिन्ह यहाँ निर येशूको बलिदानको तर्फ संकेत गर्नको लागि दिइएको थियो।

निस्तार-चाड प्रति येशूको बलिदानको त्यस समयमा घटित हुने एउटा चिन्ह थियो

passover-and-jesus
निस्तार गर्न येशूको बलिदानको सही समय एक साइन छ

प्रथम निस्तार-चाडको समय भेडाको बलिदान भएको थियो र रगत लगाएको थियो ता कि मानिसहरुलाई बचाउन सकिओस। र यस प्रकार, यो चिन्ह येशूको तर्फ हामीलाई यो बताउनको लागि संकेत गर्दछ कि, ‘परमेश्‍वरको भेडा’ मृत्युको लागि बलिदान हुनको लागि दिइएको थियो र उहाँको रगत बगाईयो ता कि हामीले जीवनलाई प्राप्त गर्न सकौं।

हामीले अब्राहमको चिन्ह लेखमा देखेका थियौं जुन स्थानमा अब्राहमको परीक्षा उसको पुत्रलाई मोरीयाह पहाड़को माथि बलिदान द्वारा गरिएको थियो। त्यहि निर एउटा भेडालाई मारिएको थियो ता कि अब्राहमको पुत्र जीवित रहोस। मोरीयाह पहाड़

The Sign of Abraham was pointing to the location
अब्राहमको चिन्ह त्यस स्थानको तर्फ संकेत गर्दै थियो

ठीक त्यही स्थान थियो जहाँ निर येशूको बलिदान भएको थियो। यो चिन्ह हामीलाई त्यस स्थान को तर्फ संकेत गर्दै उहाँको मृत्युको अर्थलाई ‘हेर्न’ को लागि दिइएको थियो। निस्तार-चाडमा हामीले एउटा अर्को सूचकलाई वर्षको ठीक त्यही दिन लाई येशूको बलिदान तर्फ संकेत गरेको पाइन्छ। एक पटक फेरी भेडाको बलिदानको उपयोग – यो देखाउनको लागि गरिएको थियो कि यो येशूको बलिदान तर्फ संकेत गर्दै- घटनाको एउटा संयोग मात्र होइन। दुई भिन्न तरीकाहरुले (स्थानद्वारा र समयद्वारा) पवित्र हिब्रू वेदमा दिइएको दुई अति महत्वपूर्ण पर्व येशूको बलिदानको तर्फ स्पष्ट संकेत गर्दछ। म इतिहासमा कुनै पनि अन्य व्यक्तिको बारेमा सोच्न सक्दिन कि जसको मृत्युको प्रतिछाँया यस प्रकारले नाटकीय तरीकामा यसरी समानताहरुको साथ दिइएको छ। के तपाईंले सोच्न सक्नु हुन्छ?

यो चिन्ह यसकारण दिइएको थियो कि हामी त्यस निर्धक्क हुन् सकौं कि येशूको बलिदान वास्वतमा परमेश्‍वरको तर्फबाट योजनाबद्ध र ठहराइएको थियो। यो उदाहरणको रूपमा दिइएको छ ता कि हामी यो कल्पना गर्न सकौं कि कसरी येशूको बलिदानले हामीलाई मृत्युबाट बचाउदछ र पापबाट शुद्ध गर्दछ परमेश्‍वरको तर्फबाट त्यी सबैलाई दिइएको उपहार हो जसलाई सबैले प्राप्त गर्न सक्छौं

 

ऋषि अब्राहामको बलिदानको चिन्ह

धेरै समय अगाडि नै अब्राहामबाट, एउटा, ठूलो जाति खड्डा गर्नेछु भनी परमप्रभुले अब्राहामलाई दिनुभएको प्रतिज्ञालाई हामीले हेरेका छौँ । यहूदी र अरबका मानिसहरू अब्राहामको वंशबाट आएका हुन्, त्यसैले त्यस प्रतिज्ञा सत्य सावित भएको हामी जान्दछौँ र उनीचाहिँ इतिहासमा एउटा महत्वपूर्ण व्यक्ति हुन् । किनभने जुन प्रतिज्ञा अब्राहामलाई दिइएको थियो त्यस प्रतिज्ञाप्रति उनले भरोसा गरेको कारण धार्मिकता प्राप्त गरे र मोक्ष प्राप्त गरे जुन मोक्षचाहिँ उनले कुनै कठोर परिश्रमद्वारा नभई एउटा व्यक्तिले सामान्यरूपमा कुनै उपहार सित्तैमा प्राप्त गरेजस्तै गरी प्राप्त गरे ।

केही समयपश्चात्, अब्राहामले लामो समयसम्म प्रतिक्षा गरेको छोरो इसहाक प्राप्त गरे (जसबाट आज यहूदीहरू आफ्ना पूर्वजहरू आएका हुन भनी ठान्दछन्) । अब्राहाम विस्तारै जवान भए । तर परमप्रभुले अब्राहामलाई अचानक नाटकीय रूपबाट जाँच गरे । यसबारेमा पूर्ण विवरण तपाईँ यहाँ पढ्न सक्नुहुन्छ र हामी यस रहस्यात्मक जाँचको अर्थलाई उजागर गर्ने तथ्यहरूलाई हेर्नेछौँ—जसले गर्दा हामीलाई हाम्रो लागि कसरी धार्मिकता दिइएको थियो भन्ने कुरा बुझ्न सहायता पुग्दछ ।

अब्राहामको जाँच

यो जाँचको आरम्भ परमेश्‍वरले दिनुभएको नाटकीय आदेशद्वारा हुन्छ :

उहाँले भन्नुभयो, “तेरो छोरो, अर्थात तैले माया गरेको तेरो एउटै छोरो इसहाकलाई लिएर मोरीयाहको देशमा गई मैले तँलाई देखाएको डाँडामा त्यसलाई होमबलि गर् ।” (उत्पत्ति २२: २)

परमेश्‍वरले दिनुभएको आदेशको पालनको क्रममा अब्राहाम ‘अर्को दिनको सबेरै बिहान उठे’ र ‘तीन दिनको यात्रापछि’ उनीहरू त्यस डाँडामा पुगे । अनि

जब तिनीहरू परमेश्‍वरले बलिदानको बारेमा बताउँनुभएको ठाँउमा पुगे; तब अब्राहामले त्यहाँ एउटा वेदी बनाएर दाउरा तह लगाएर राखे । त्यसपछि तिनले आफ्नो छोरो इसहाकलाई बाँधेर त्यस वेदीमा दाउरामाथि राखे । १०अनि अब्राहामले आफ्नो छोरोलाई बलि गर्न छुरी उठाए । (उत्पत्ति २२:९–१०) ।

अब्राहाम परमेश्‍वरको आज्ञापालन गर्नको लागि तयार थिए । तर कुनै उल्लेखनीय घट्ना घट्यो :

११तर परमप्रभुका एकजना दूतले स्वर्गबाट तिनलाई हपारेर भने, “अब्राहाम ! अब्राहाम !”

तिनले भने, “म यहीँ छु ।”

१२उनले भने “तेरो हात त्यस केटामाथि नउठा,” र   “त्यसलाई केही हानी नगर ।” अब मैले थाहा पाँए तैँले परमेश्‍वरको भय मान्दोरहेछस्, किनकि तेरो छोरो, तेरो एकमात्र छोरोलाई पनि मबाट तैले रोकेर राखिनस् ।”

१३अब्राहामले माथितिर हेरे र एउटा भेड्डा झाड्डीमा सिङ अल्झेर फसेको देखे । अब्राहाम गएर त्यस भेड्डालाई ल्याए र तिनका छोरो इसहाकको सट्टामा त्यसैलाई होमबलि गरे । (उत्पत्ति २२: ११–१३)

अन्तिम क्षणमा आएर इसहाकलाई मृत्युबाट बचाइयो र अब्राहामले एउटा भेड्डालाई देखे र इसहाकको सट्टामा त्यसै भेड्डालाई बलि दिए । परमेश्‍वरले एउटा मन्नको प्रवन्ध गर्नुभयो र मन्नले इसहाकको ठाउँ लियो ।

भविष्यतिर हेर्दै :  बलिदान

अनि अब्राहामले त्यस ठाउँको नाँउ राखे । हेर्नुहोस् है त उनले त्यस ठाउँको नाँउ के राखे ।

यसकारण अब्राहामले त्यस ठाउँको नाँउ परमप्रभुले जुटाउनुहुन्छ राखे । परमप्रभुको डाँडामा जुटाइनेछ भनी आजपर्यन्त पनि भनिन्छ । (उत्पत्ति २२:१४)

परमप्रभुले जुटाउनुहुन्छ भनी अब्राहामले त्यस ठाउँको नाँउ राखे । अब यहाँ एउटा प्रश्न उठ्छ । त्यो नाँउ भूतकाल, वर्तमान काल वा भविष्यत् काल कुन कालमा लेखिएको छ त? त्यो नाँउ स्पष्टरूपमा भविष्यत् कालमा लेखिएको छ । र अगाडि आउनेवाला टिप्पणीले पनि यसबारेमा अझ स्पष्टरूपबाट दोहोन्याँदछ “…यसको उपाय अप्नाइनेछ ”।  यो पनि भविष्यत् कालमा नै छ – त्यसैले यसले भविष्यलाई देखाइरहेको छ । तर यो नाँउ दिने कामचाहिँ इसहाकको सट्टामा (एक पुरूष) भेड्डालाई बलि दिएपश्चात् भएको हो । धेरै जनाले सोच्ने गर्दछन् कि अब्राहामले त्यस ठाउँको नाउँ त्यसरी राख्ने बेला उनले झाड्डीमा अल्झेर रहेको र उसको छोरोको सट्टामा बलि दिएको भेड्डालाई उल्लेख गरिरहेका थिए । तर यसबेला सम्ममा बलि दिने काम र जलाउने काम अघि नै भइसकेका थिए । यदि अब्राहामले त्यस भेडा्लाई त्यसरी उल्लेख वा सोचिरहेका थिए भने –त्यो त अघि नै मरिसकेका, बलि दिइएका र जलाइसकिएका थिए–अनि उनले परमेश्‍वरले जुटाउनुभयो भनी त्यस ठाउँलाई नाँउ दिएकोहुनसक्थ्यो, जुन भूत् कालमा हुन्थ्यो । ‘अनि आजको दिनसम्म पनि “परमेश्‍वरको डाँडामा जुटाइयो”’ भनी त्यस टिप्पणीलाई उल्लेख गरिएको हुन्थ्यो । तर अब्राहामले यसलाई स्पष्टरूपमा भविष्यत्तकालमा नाँउ राखे र त्यसैकारणले गर्दा उनले अघि नै बलि दिएका र मरिसकेका भेड्डालाई उल्लेख गरिरहेका थिएन । उसलाई केही भिन्न कुराप्रति आत्मजागृत गराइएको थियो । उसमा भविष्यको बारेमा केही कुराप्रति आत्मबोध थियो तर त्यो के थियो त ?

जहाँ बलिदानको घटना घट्यो

तपाईँ त्यस डाँडालाई सम्झनुहोस् जहाँ परमेश्‍वरद्वारा अब्राहामलाई बलिदानको निम्ति जान भनिएको थियो :

“तेरो छोरो, अर्थात तैले माया गरेको तेरो एउटै छोरो इसहाकलाई लिएर मोरीयाहको देशमा जा… ।” (पद २)

यसरी यो घटना ‘मोरीयाह’ देशमा घट्यो । त्यो कहाँ छ त ? यद्यपि योचाहिँ अब्राहामको समय (ईसापूर्व २०००) मा जङ्गली क्षेत्र थियो, एक हजार वर्ष पछि  (ईसापूर्व १०००) मा राजा दाउदले त्यहाँ यरूशलेम सहर स्थापना गरे र उनको छोरा सोलोमनले त्यहाँ पहिलो मन्दिर निर्माण गरे । हामी पछि पुरानो करारको ऐतिहासिक पुस्तकमा हेर्दछौँ कि :

तब सोलोमनले तिनका पिता दाउदले परमप्रभुको दर्शन पाएर यबूसी अरौनाको खलामा एउटा स्थान तयार पारेका यरूशलेमको मोरीयाह डाँडामा परमप्रभुको मन्दिर निर्माण गर्न सुरु गरे, (२ इतिहास ३: १)

अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा, अब्राहामको समयामा (ईसापूर्व ४०००) ‘मोरीयाह डाँडा’ जङ्गलमा रहेको एउटा एकान्त र सुनसान पहाड थियो तर त्यसको १००० वर्षपछि दाउद र सोलोमनको माध्यमबाट इस्राएलका मानिसहरूका लागि एउटा मुख्य सहर बन्यो जहाँ तिनीहरूले सृष्टिकर्ताको लागि मन्दिर निर्माण गरे । अनि आजसम्म यहूदी मानिसहरूका लागि एउटा पवित्र स्थान र इस्राएल देशको लागि राजधानी भएको छ ।

येशू ख्रीष्टयेशू सत्संगर अब्राहामको बलिदान

अब येशूले पाउनुभएको नाम वा उपनामहरूका बारेमा सोच्नुहोस् । येशूसँग आफूसँग सम्बधित धेरै उपनामहरू छन् । यसमा सायद सबभन्दा सुपरिचित उपनामचाहिँ ‘ख्रीष्ट’ हो । तर उहाँलाई दिइएको एउटा अर्को उपनाम पनि उहाँसँग छ जुनचाहिँ एकदमै महत्पूर्ण छ । हामी उहाँको यस महत्वपूर्ण उपनामलाई यूहन्नाको सुसमाचारको पुस्तकमा बप्तिस्मा दिने यूहन्नाले उहाँको बारेमा यसो भन्दै गर्दा देख्दछौँ :

भोलिपल्ट उनले (बप्तिस्मा दिने यूहन्ना) येशू (येशू सत्संग) लाई आफूतिर आइरहनुभएको देखेर भने, “हेर, संसारको पाप उठाइलैजाने परमेश्‍वरको थुमा । उनी उहाँ नै हुनुहुन्छ जसको विषयमा मैले भनेको थिएँ, ‘मपछि एकजना मानिस आउनुहुन्छ जो मभन्दा उच्च हुनुहुन्छ किनभने उहाँ मभन्दा अघिबाटै हुनुहुन्थ्यो”’। (यूहन्ना १: २९–३०)

अर्को शब्दमा भन्दा, येशू परमेश्‍वरको थुमा को रूपमा चिनिनुभयो । अब तपाईँ येशूको जीवनको अन्तको बारेमा विचार गर्नुहोस् । उहाँलाई कहाँ पक्राउ गरियो र क्रुसमा चढ्ढाइयो ? उहाँलाई यरूशलेममा पक्राउ गरिएको थियो (जसलाई हामीले = ‘मोरियाहको डाँडा’ को रूपमा हेरेका छौँ) । यो कुरालाई उहाँको पक्राउको बेलामा स्पष्टसँग दिइएको छ किः

अनि उहाँ हेरोदको इलाकाका मानिस रहेछन् भन्ने थाहा पाएर उनले [पिलातस] उहाँलाई हेरोदकहाँ पठाइदिए, ती दिनमा हेरोद आफै पनि यरूशलेममा थिए । (लूका २३: ७)

येशूको पक्राउ, जाँच र क्रुसको दुःख सबै यरूशलेम (= मोरीयाहको डाँडा) मा नै भयो । तल दिइएको समयरेखाले मोरीयाह डाँडामा घटेका सबै घटनाहरूलाई देखाउँदछ ।

इतिहासमा मोरीयाहको डाँडामा घटेका मुख्य घटनाहरू
इतिहासमा मोरीयाहको डाँडामा घटेका मुख्य घटनाहरू

आउँनुहोस् अब फेरि अब्राहामको बारेमा सोचौँ । उनले त्यस ठाउँको नाँउ किन ‘परमेश्‍वरले जुटाउनुहुनेछ’ भनी भविष्यत कालमा राखे ? भविष्यमा केही कुरा ‘जुटाइनेछ’ भनी उनले कसरी जान्न सक्यो त जो अति नजिकबाट उस्तै घटना घट्यो जस्तो कि उसले मोरीयाहको डाँडामा गरेका थिए ? यसबारेमा सोच्नुहोस्—अब्राहामको जाँचमा अन्तिम क्षणमा आएर इसहाक (उसको छोरो) लाई मृत्युबाट बचाइयो किनभने इसहाकको सट्टामा एउटा भेड्डालाई बलि दिइयो । यसको दुई हजार वर्षपछि आज येशू ख्रीष्टलाई ‘परमेश्‍वरको थुमा’ भनिन्छ र उहाँलाई सोही स्थानमा बलि दिइएको छ ! ‘यही नै त्यस स्थान’ हुनसक्छ भनेर अब्राहामले कसरी जानेको हुनसक्छ त? यदि उसमा प्रजापति जो सृष्टिकर्ता आफैबाट आत्मजागृति भएको अवस्थामा मात्र उसले कुनै उल्लेखनीय कुराको बारेमा जानेको हुन तथा भविष्यवाणी गर्न सक्थ्यो ।

एउटा प्रकट गरिएको ईश्वरीय मन

मानौँ कि यहाँ यस्तो मन छ जसले दुईवटा घटनाहरू जो २००० वर्षको इतिहासमा छुट्टिएका छन् त्यसलाई उसको स्थानको कारणले गर्दा जोडेको छ ।

अब्राहामको बलिदान एउटा चिन्ह थियो—जसले अगाडिको २००० वर्षलाई—हामीलाई येशूको बलिदानको बारेमा सोच्नको लागि संकेत गरिरहेको थियो ।
अब्राहामको बलिदान एउटा चिन्ह थियो—जसले अगाडिको २००० वर्षलाई—हामीलाई येशूको बलिदानको बारेमा सोच्नको लागि संकेत गरिरहेको थियो ।

यो चि त्रले कसरी पहिलेको घटना (अब्राहामको बलिदान) ले पछिल्लो घटना (येशूको बलिदान) लाई उल्लेख गर्दछ भन्ने कुरालाई देखाउँदछ र यसको रचना हामीलाई यस पछिल्लो घटनाको स्मरण दिलाउनको लागि गरिएको थियो । प्रमाण यो हो कि यो मन (सृष्टिकर्ता) ले हजारौँ वर्ष अगाडि छुट्टिएको घटनाहरूलाई समन्वय गर्दै उहाँ आफैलाई हाम्रो माझमा प्रकट गरिरहनुभएको छ । यो एउटा चिन्ह हो कि परमेश्‍वर अब्राहाममा भएर बोल्नुभयो ।

तपाईँ र मेरो लागि एउटा शुभ समाचार

यो वृतान्त धेरै व्यक्तिगत कारणहरूले गर्दा हाम्रो लागि महत्वपूर्ण छ । निष्कर्षमा जानुपर्दा, परमेश्‍वरले अब्राहामलाई यो घोषणा गर्नुभयो कि

“…तेरै सन्तानद्वारा पृथ्वीका सबै जातिहरू आशीर्वादी हुनेछन् : किनकि तैँले मेरो वचन पालन गरिस् ” (उत्पत्ति २२: १८)

तपाईँको भाषा, धर्म, शिक्षा, उमेर, लिङ्ग, वा धनसम्पत्ति जे जस्तो नै भए पनि के तपाईँ यस ‘पृथ्वीका सबै जातिहरू’ मध्ये कुनै एकसँग सम्बन्धित हुनुहुन्न र ? अनि विशेषगरी तपाईँलाई दिइएको यो एउटा प्रतिज्ञा हो ! यो कुरा याद गर्नुहोस् कि यो प्रतिज्ञाचाहिँ परमेश्‍वर स्वयंबाट दिइएको एउटा ‘आशिष’ हो ! यो केवल यहूदीहरूलाई मात्र दिइएको आशिष थिएन तर सारा संसारका मानिसहरूलाई दिइएको थियो ।

यो ‘आशिष’ कसरी दिइयो त ? ‘वंश’ भन्ने शब्द एकवचनमा दिइएको छ । यो धेरै पूर्खाहरू वा मानिसहरू भन्ने शब्दमा जस्तो ‘वंशहरू’ भनी प्रयोग गरिएको छैन तर ‘ऊ’ भनेजस्तो एकवचनमा प्रयोग गरिएको छ । योचाहिँ ‘तिनीहरू’ भनेजस्तो धेरै मानिसहरू वा मानिसहरूको समूहद्वारा भएको होइन । यो इतिहासको सुरुमा दिइएको प्रतिज्ञासँग अक्षरस समानान्तर छ, जब ‘ऊ’ यहूदी वेदमा वर्णन गरिएको सर्पले ‘कुर्कुच्चो डस्नेछ’ साथै पुरूषासूकतामा दिइएको (ऊ) अर्थात पुरूषाको बलिदानको प्रतिज्ञासँग समानान्तर छ । यस चिन्हको साथ उही स्थान — मोरीयाह डाँडा (= यरूशलेम) को भविष्यवाणी यो प्राचीन प्रतिज्ञाको बारेमा अधिक विवरण दिदै गरिन्छन् । अब्राहामको बलिदानको नाटकको विवरणले हामीलाई यो आशिष कसरी दिइएको छ र धार्मिकताको लागि कसरी मूल्य तिरिएकोहुन सक्छ भन्ने कुरा बुझ्नको लागि सहायता गर्दछ ।

परमेश्‍वरको आशिष कसरी प्राप्त गरिन्छ

जसरी थुमाले इसहाकको सट्टामा मरेर उनलाई मृत्युबाट बचाए, त्यसरी नै परमेश्‍वरको थुमाले पनि उहाँको बलिदानीपूर्ण मृत्युले हामीलाई मृत्युको दण्ड र शक्तिबाट बचाउनुभयो । यसबारेमा बाइबलले यसरी घोषणा गर्दछ कि

…पापको ज्याला मृत्यु हो (रोमी ६: २३)

भनाइको यो एउटा अर्को तरिका हो कि हामीले गर्ने पापले कर्मलाई जन्माउँदछ जसले मृत्युको परिणाम दिन्छ।  तर मृत्युको छाँयालाई थुमाद्वारा इसहाकको ठाउँमा भएर तिरिदिनुभएको छ । अब्राहाम र इसहाकले सामान्यतया यस कुरालाई स्वीकार्नु थियो । उनी यसको लागि योग्य थिएन र  हुनसक्ने पनि थिएन । तर उनले यसलाई एउटा उपहारको रूपमा प्राप्त गर्न सक्थ्यो । यही वास्तवमा त्यो कुरा हो कि कसरी उसले मोक्ष प्राप्त गरे

हामीले जुन शैली वा ढाँचाको अनुशरण गर्नुपर्ने हो त्यो शैली वा ढाँचालाई यसले देखाँउदछ । येशू ‘परमेश्‍वरको थुमा हुनुहुन्थ्यो जसले संसारको पापलाई उठाएर लैजानुहुन्छ’ । यसमा तपाईँको पाप पनि पर्दछ वा तपाईँको पाप पनि उहाँले लैजानुहुन्छ । त्यसैले येशू जो थुमा हुनुहुन्छ, उहाँले तपाईँको पापको मोल तिरिसक्नुभएको कारण तपाईँको पापलाई उठाइलैजानको लागि उहाँले तपाईँलाई प्रस्ताव गर्नुहुन्छ । यसरी तपाईँको पाप येशूले उठाइलैजाने काममा तपाईँ योग्य त हुनुहुन्न तर तपाईँले यो उहाँबाट एउटा उपहारको रूपमा प्राप्त गर्न सक्नुहुन्छ । येशू जो पूरूषा हुनुहुन्छ उहालाई आफ्नो हृदयमा बोलाउँनुहोस् र तपाईँको पापलाई उठाइलैजानको निम्ति उहाँलाई भन्नुहोस् । उहाँलाई तपाईँको पाप उठाइलैजानको लागि शक्ति उहाँले क्रुशमा गर्नुभएको बलिदानले दिन्छ । हामी यो जान्दछौँ किनभने यसले संयोगवश मोरीयाह डाँडामाथि अब्राहामले आफ्नो छोरोलाई दिन लागेको  बलिदानको उल्लेखनीय वृतान्तलाई पहिले नै बताएको थियो, ठीक त्यही स्थान जहाँ २००० वर्षपछि यसको ‘प्रबन्ध येशूद्वारा गरिएको’ थियो ।

मोक्ष प्राप्त गर्नको लागि अब्राहामको साधारण तरिका

मैले यो लेख लेख्दै गर्दा आज संसारको ध्यान फिफा विश्वकपमा केन्द्रित छ । यसले धेरै मानिसहरूलाई खिचेको बेला उता बाँकि धेरै मानिसहरूलाई भने थाइल्याण्ड र यूक्रेनमा भइरहेको हुलदंगाले खिचेको छ । अनि उता सीरियामा भने सधैजसो उग्र गृहयुद्ध हुने गर्दछ । साथै यो पनि हो कि…नेल्सन मण्डेला मरेर गएका छन् ।

तर सम्भवत तपाइँर्ले यस समयमा यो लेख पढ्दै गर्दा यी घटनाहरूलाई लगभग बिर्सिइनेछन् । जुन कुरामाथि आज संसारले एकदमै धेरै ध्यान दिन्छ त्यो कुरा चाँडै बिर्सिइने पनि गरिन्छ किनकि हामी अन्य तरिकाको मनोरञ्जन, खेल प्रतियोगिता वा राजनितिक संकटतर्फ अघि बढ्दछौँ । अगाडिको ध्यान एक दिन चाँडै बितिजाने इतिहास बनिजाँदछ ।

हामीले हाम्रो योभन्दा पहिलाको लेखमा देख्यौँ कि योचाहिँ अब्राहामको प्राचीन समयमा सत्य थियो । महत्वपूर्ण र हेर्नलायक प्रतियोगिता, प्राप्ति र गलफतिहरू जुनचाहिँ ४००० वर्ष अगाडिका मानिसहरूका लागि गफगाफ गर्नको लागि विषयवस्तु थियो त्यसलाई आज बिल्कुलै बिर्सिइएका छन्, तर एकजना व्यक्तिसँग सुस्तरी बाँधिएको गम्भिर प्रतिज्ञा तर पछि संसारद्वारा वेवास्ता गरिएको प्रतिज्ञा आज हाम्रो आँखाको अगाडि बढ्दै गइरहेको र छर्लङ्ग हुँदै गइरहेको छ । मैले स्पष्ट तर प्रायजसो वेवास्ता गरिएको तथ्यलाई देखाएँ कि करिब ४००० वर्ष पहिले अब्राहामलाई दिइएको प्रतिज्ञा आज अक्षरश, ऐतिहासिक र निश्चित गर्ने तवरबाट सत्य साबित भएको छ । यसले हामीलाई परमेश्‍वरचाहिँ बाइबल (वेद पुस्तक) मा प्रकट हुनुभएको छ भन्ने कुरालाई अब्राहामलाई दिइएको प्रतिज्ञाले जनाउँने कुरा पहिचान गर्न यसले हामीलाई कारणहरू दिनुपदर्छ र यसले उहाँको प्रतिज्ञा पूर्ण हुनेछन् भन्ने हेर्न कार्य गरिरहेका छन् । यो कुनै कथा वा केही छोटो रूपक मात्र होइन ।

अब्राहामको वृतान्त यस प्रतिज्ञा गर्नेवाला परमेश्‍वरको साथ दुई वा धेरै मुख्य जम्काभेटको साथ अघि बढ्दछ । अब्राहाम (र हामी जो उनको यात्रालाई अनुशरण गर्दछौँ) बाट एकदमै धेरै शिक्षा पाँउदछौँ—यहाँसम्म कि यो प्रतिज्ञाचाहिँ इतिहासको केन्द्रीय स्थानबाट मोक्ष प्राप्त गर्नेसम्म पाउँने गरिन्छ, तर हामीले अपेक्षा गरेभन्दा एकदमै फरक तरिकामा—साधारण तरिकामा । अब्राहामको कथालाई आजको खेल प्रतियोगितालाई तुरून्तै भुले जस्तो भुलिन्दैन; योचाहिँ अनन्तताको प्राप्तिको बुझाइको लागि आधार खड्डा गर्न एउटा ध्यान नदिइएको मानिस जस्तो हो, त्यसैले हामीले यसमाथि ध्यान दिनु बुद्धिमानी हुन आँउछ ।

अब्रामको गुनासो

उत्पत्ति १२ मा उल्लेख गरिएको प्रतिज्ञादेखि अब्रामको जीवनमा कैयौँ वर्ष बितेर गएका छन् । अब्राम कनान देशमा गएका थिए (प्रतिज्ञाको भूमि) त्यस प्रतिज्ञाको आज्ञाकारितामा जो आज इस्राएल हो । उनले चाहेको छोरोको जन्म जसद्वारा यस प्रतिज्ञा पूरा हुन्थ्यो यसबाहेक अन्य धेरै घटनाहरू उनको जीवनमा घटे । त्यसैले हामी यहाँ अब्रामले गरेको गुनासोलाई लिदँछौँ :

त्यसपछि दर्शनमा अब्रामकहाँ परमप्रभुको यो वचन आयोः

“अब्राम तँ नडरा ।

तेरो ढाल म नै हुँ,

र तेरो इनाम अत्यन्त ठूलो हुनेछ ।”

तर अब्रामले भने, “हे परमप्रभु परमेश्‍वर तपाईँले मलाई के दिनुहुन्छ र ? किनभने म सन्तानविहीन नै छु, मेरो घरको उत्तराधिकारी दमस्कसको एलीएजर हुनेछ ।” अनि अब्रामले फेरि भने, “हेर्नुहोस् तपाईँले मलाइ सन्तान दिनुभएन, र मेरो घरमा जन्मेको दास नै मेरो उत्तराधिकारी हुनेछ ।” (उत्पत्ति १५:१—३)

परमेश्‍वरको प्रतिज्ञा

अब्राम त्यस समय परमेश्‍वरले ‘ठूलो जाति’ खडा गर्नेछु भनी ऊसँग प्रतिज्ञा गर्नुभएको भूमिमा पाल टाँगेर बस्दै आइरहेका थिए । तर त्यस समयसम्म केही पनि भएका थिएन र त्यस समयसम्म ऊ ८५ वर्ष बूढो भइसकेका थिए । परमेश्‍वरले ऊसँग गरेको प्रतिज्ञा पूरा नगरिरहेकोमा उसले परमेश्‍वरसँग गुनासो पोखे । यस विषयमा उनले परमेश्‍वरसँग गरेको वातचित यसरी अघि बढ्दछ :

तब परमप्रभुको यो वचन फेरि तिनीकहाँ आयो : “यो मानिसचाहिँ तेरो उत्तराधिकारी हुनेछैन, तर जो तेरो आफ्नै छोरा हुन्छ त्यही नै तेरो उत्तराधिकारी हुनेछ ।” अनि उहाँले तिनलाई बाहिर लगेर भन्नुभयो, “आकाशतिर हेरेर तारा गन्न सक्छस् कि सक्दैनस्, गनिहेर ।” उहाँले तिनलाई भन्नुभयो । “तेरा सन्तान पनि त्यस्तै हुनेछन् ।” (उत्पत्ति १५:४—५)

परमेश्‍वर र अब्रामको वार्तालापमा आकाशका अनगिन्ती ताराहरू झैँ —साँच्चै अति धेरै, तर गन्न नै गाह्रो हुनेगरी अब्राहामका सन्तान हुनलाई तिनले एउटा छोरा प्राप्त गर्नेछन् भनी घोषणा गर्दै परमेश्‍वरले आफ्नो पतिज्ञालाई नयाँ गर्नुभयो ।

अब्राहामको प्रतिजवाफ : पूजाको जस्तो स्थायी प्रभाव

अब यस कुराको बल भने अब्राहामको गोजीमा थियो । यस नयाँ गरिएको प्रतिज्ञाप्रति उनले कसरी प्रतिजवाफ दिन्छ होला ? जेसुकै यसको पछि आउँछ  त्यो सबभन्दा बढि महत्वपूर्ण वाक्यहरूमध्ये एक हुन आउँछ (किनकि यस वाक्यलाई अन्तमा कैयौँ पटक उद्धृत गरिन्छ) । यसले एउटा अपरिवर्तनीय वा स्थीर सत्यलाई बुझ्नको लागि आधार खडा गर्दछ । यसले यसरी भन्दछ कि :

अनि तिनले परमप्रभुमाथि विश्वास गरे, र यो तिनको निम्ति धार्मिकता गनियो ।   (उत्पत्ति १५:६)

यदि हामी यो वाक्यमा नामको ठाउँमा सर्वनाम राखेर बदल्छौँ भने यसलाई बुझ्न सायद अझ सरल हुन्छ, र यसलाई यसरी पढ्न सकिन्थ्यो :

अब्रामले परमप्रभुमा विश्वास गरे, र यो धार्मिकताको रूपमा परमप्रभुले अब्राममाथि थपिदिनुभयो । (उत्पत्ति १५:६)

यो एउटा यस्तो सानो र सामान्य वाक्य हो । यो कुनै ठूलै समाचारको प्रदर्शनी बिना नै आउँने र जाने गर्दछ, त्यसैले हामी यसलाई छुटाउने गर्दछौँ । तर यो वास्तवमा महत्वपूर्ण छ—र यसमा अनन्तताको बीउ निहित छ । किन त ? किनभने यो सानो वाक्यमा अब्राहामले धार्मिकता प्राप्त गर्दछ । यो एउटा पूजाको पूण्य प्राप्त गरेजस्तो हो जुन कहिल्यै पनि नाश भएर वा हराएर जानेछैन । धार्मिकता त्यस्तो एक— मात्र एक—गुण हो जुन हामीलाई परमेश्‍वरको अगाडि ठीकसित खडा हुनको लागि आवश्यक पर्दछ ।

हाम्रो समस्याको समिक्षा : भ्रष्टाचार

परमेश्‍वरको दृष्टिकोणबाट हेर्दा, यद्यपि हामीचाहिँ परमेश्‍वरको स्वरूपमा बनिएका थियौँ तर त्यस्तो केही चीजले त्यस स्वरूपलाई भ्रष्ट तुल्यायो । अब यसको न्यायचाहिँ यो दिइएको छ कि :

परमप्रभुले स्वर्गबाट मानिसका सन्तानलाई हेर्नुहुन्छ, यो जान्नलाई कि समझदार हुने र परमेश्‍वरलाई खोज्ने कोही छ ? किनकि तिनीहरू सबै कुबाटोतिर लागेका छन् , तिनीहरू सबै एकसाथ भ्रष्ट भएका छन् । कसैले असल गर्दैनन् अहँ असल गर्ने एकजना पनि छैन । (भजनसंग्रह १४:२—३)

यो भष्टतालाई हामी सहजै बुझ्न सक्दछौँ । यसकारणले गर्दा कुम्भमेला पर्वजस्ता थुप्रै पर्वहरूमा राम्रै तवरले भाग लिने गरिन्छ किनभने त्यसबाट हाम्रो पाप धोइ पखालिन्छ भनी हामी आवश्यक ठान्दछौँ । प्ररथा स्नाना (वा प्रतासना) मन्त्रले पनि यो हामी स्वयम्को बारेमा हो भनी यस विचारलाई व्यक्त गर्दछ :

म एक पापी हुँ । म पापको परिणाम हुँ । म पापमा नै जन्मिए । मेरो प्राण पापको अधिनमा छ । म सबभन्दा खत्तम पापी हुँ । हे परमप्रभु जसको आँखाहरू सुन्दर छन्, मलाईँ बचाउँनुहोस्, हे बलिदानका परमप्रभु ।

हाम्रो भ्रष्टताको परिणामचाहिँ हामीले आफूलाई धार्मिक परमेश्‍वरबाट अलग भएको पाउनु हो किनभने हामी आफैसँग धार्मिकता छैन । हाम्रो भष्टता हाम्रो नकारात्मक कामको वृद्धि गर्नेमा नै देखिन्छ—जसको सचेतता व्यर्थता अनि मृत्युको फल काट्नेमा नै हुन्छ । यदि तपाईँलाई शंका लाग्छ भने कुनै समाचारको मुख्य अंशलाई लिनुहोस् र बितेका २४ घण्टामा मानिसहरूका साथमा केकस्ता कुराहरू भए सो हेर्नुहोस् । हामी जीवनको निर्माण गर्ने जीवन निर्माताबाट छुट्टिएका छौँ र वेद पुस्तक (बाइबल) को ऋषि यशैयाको वचन सत्य सावित भएको छ ।

हामी सबै अशुद्ध मानिस झैँ भएका छौँ, र हाम्रा सबै धार्मिक काम फोहोर झुत्रा झैँ भएका छन्; हामी सबै पातझैँ ओइलाइहाल्छौँ र हाम्रा पापले हामीलाई बतासले झैँ उड्डाइलैजान्छ । (यशैया ६४:६, ७५० ईसापूर्वमा लेखिएको)

अब्राहाम र धार्मिकता

तर यहाँ परमेश्‍वर र अब्राहामको बीचमा भएको वातचितमा सुस्तरी चिप्लिएको र हामीले झण्डै गुमाउँन सक्ने कुरोचाहिँ अब्राहामले धार्मिकता प्राप्त गरेको थियो भन्ने परमेश्‍वरको घोषणा हो —जसरी परमेश्‍वरले अपेक्षा गर्नुभएको थियो । त्यसैले यो धार्मिकता प्राप्त गर्नको लागि अब्राहामले के गरे त ? एकपटक फेरि, पृथकतवरबाट हामी हाम्रो मुख्य कुरालाई गुमाउनसक्ने खतरामा छौँ, अब्राहामले विश्वास गरे भनेर यसले सजिलै अब्राहामको बारेमा भन्दछ । त्यति नै हो त ?! दबाउन नसकिने समस्या भ्रष्टता हामीसँग समस्याको रूपमा छ र युगौँदेखि हाम्रो प्राकृतिक झुकाव जटिल अनि कठीन धर्म, प्रयासहरू, पूजाहरू, नैतिकताहरू, तपस्वी कर्मकाण्डहरू, शिक्षाहरू आदि—धार्मिकताको प्राप्त गर्नको लागि देखिने गरेको छ । तर यो अब्राहाम भन्ने व्यक्तिले भने उपहारको रूपमा दिइएको धार्मिकता सजिलै उहाँमाथि ‘विश्वास’ गरेर प्राप्त गरे । यो धेरै साधारण थियो जसलाई हामी गुमाउँन सक्छौँ ।

अब्राहामले धार्मिकतालाई ‘कमाएन’; तर यो उसलाई ‘थपिइएको’ वा दिइएको थियो । त्यसोभए फरक के हो त? ठीक छ, यदि केही कुरा ‘कमाइन्छ’ भने तपाईँले यसको लागि मेहनतले काम गरेको हुनुपर्छ—अनि यसमा तपाईँ योग्य हुनुहुन्छ । योचाहिँ तपाईँले गरेको कामको ज्याला पाएजस्तो हो । तर केही कुरा तपाईँलाई थपिइन्छ भने त्योचाहिँ तपाईँलाई दिइएको हुन्छ । जसरी कुनै उपहार स्वेच्छाले दिइन्छ भने त्यो कमाइएको हुदैन र यसमा योग्य पनि हुदैन, तर यो सामान्यत प्राप्त गरिन्छ ।

परमेश्‍वरको अस्तित्वमाथि विश्वास गरेर, वा प्रशस्त असल र धार्मिक क्रियाकलापहरू गरेर धार्मिकता प्राप्त गरिन्छ भन्ने सोचाइबाट हामीमा धार्मिकताको बारेमा भएको साझा बुझाईलाई यो अब्राहामको वृतान्तले उल्टो पारिदिएको छ । यो अब्राहामले लिएको बाटो होइन । उनले परमेश्‍वरद्वारा उनलाई दिइएको प्रतिज्ञाप्रति विश्वास गर्ने कामलाई छानेको कारण उनलाई धार्मिकता थपिइयो वा दिइयो ।

बाइबलको बाँकि भागले हाम्रो लागि एउटा चिन्हको रूपमा यस जम्काभेटलाई उपयोग गर्दछ । परमेश्‍वरको प्रतिज्ञाप्रति अब्राहामको विश्वास, र प्रदान गरिएको धार्मिकताको परिणाम हामीले अनुशरण गर्नको लागि हामीलाई दिइएको एउटा पद्धति हो । सम्पूर्ण सुसमाचारको भाग हामीहरूमध्ये सम्पूर्णलाई परमेश्‍वरद्वारा दिइएको प्रतिज्ञामाथि आधारित छ । तर त्यसोभए धार्मिकता कसले पाउँदछ वा कमाउँदछ त ? यसबारेमा हामी हाम्रो अर्को लेखमा हेर्नेछौँ ।

अब्राहामको आशिषद्धारा : ज्ञानोदयको लागि उद्धारको योजना

हामीले योभन्दा अगाडिको लेखमा हेर्यौँ कि मानवजातिले सृष्टिकर्ता प्रजापतिको आराधना गर्ने कामलाई अन्य विभिन्न ताराहरू तथा ग्रहहरूलाई आराधना गरेर भ्रष्ट तुल्याएका थिए । यसकारणले गर्दा प्रजापतिले मनु÷नोआ (जो जलप्रलयमा बाँचेका थिए) को तीन जना छोराहरूको वंशलाई उनीहरूका भाषा खलबल पारेर छरपष्ट पारिदिनुभयो । त्यसैले आज विश्वमा धेरै राष्ट्रहरू भाषाको कारणले वा भाषाको आधारमा छुट्टिएर रहेका छन् । मानवजातिले विगतमा जिएका साझा जीवन वा इतिहासको प्रतिध्वनिलाई आज संसारभरी प्रयोग गरिने 7 दिनको हप्तामा तथा त्यस महान जलप्रलयको फरक स्मरणमा देख्न सकिन्छ ।

प्रजापतिले इतिहासको सुरुमा नै प्रतिज्ञा गर्नुभएको थियो कि एउटा सिद्ध मानिसको बलिदानद्वारा ‘विद्वान मानिसले अमरत्व प्राप्त गर्न सक्थ्यो’ । यो बलिदानलेचाहिँ हाम्रो बाहिरी भागलाई मात्रै शुद्ध गर्नुभन्दा पनि भित्री भागलाई शुद्ध गर्ने एउटा पूजाको रूपमा काम गर्न सक्दछ । यद्यपि, सृष्टिकर्ताको आराधनालाई भ्रष्ट तुल्याइएसाथ भर्खरै छरपष्ट पारिएका ती नयाँ राष्ट्रहरूले सुरुको प्रतिज्ञालाई बिर्सिरहेका थिए । यो प्रतिज्ञालाई आज संसारमा प्राचीन ऋग्वेद र वेद पुस्तक–बाइबलमा समेत गरेर अन्य केही मुठ्ठिभरको स्रोतहरूमा स्मरण गर्ने गरिन्छ ।

त्यसैले प्रजापतिले एउटा योजना बनाउँनुभयो । यो योजनाचाहिँ तपाईँ र मैले सोँचेजस्तो वा आशा गरेजस्तो थिएन किनभने यो योजना (हाम्रो लागि) वस्तुको परिवर्तन गर्ने काममा एकदमै सानो र अमहत्वपूर्ण देखिन्थ्यो । तर योजना यही नै थियो जुन उहाँले चुन्नुभयो । यो योजनाले ईसापूर्व २००० वर्ष (४००० वर्ष अगाडि) तिर एउटा मानिस र उसको परिवारको बोलावट तथा ऊ र उनका वंशहरूलाई आशिष प्राप्त गर्ने कामलाई चुनेमा उसलाई दिने आशिषको प्रतिज्ञालाई समेटेको पाइन्छ । यसबारेमा बाइबलले कसरी वृतान्त प्रस्तुत गर्दछ भन्ने बारेमा यहाँ दिइएको छ ।

अब्राहामलाई दिइएको प्रतिज्ञा

परमप्रभुले अब्रामलाई भन्नुभयो, “तेरो देश र तेरो कुटुम्ब तथा तेरो पिताका घरबाट निस्केर जुन देश म तँलाई देखाउँछु त्यहाँ जा ।”

“म तँबाट एउटा ठूलो जाति खडा गर्नेछु, र तँलाई आशिष दिनेछु; म तेरो नाउँ प्रसिद्ध गराउँनेछु, र तँ आशिषको मूल हुनेछस् । तँलाई आशिष दिनेहरूलाई म आशिष दिनेछु, र तँलाई सराप दिनेहरूलाई म सराप दिनेछु, तँद्वारा नै पृथ्वीका सबै कुलले आशिष पाउँनेछन् ,”

४ त्यसैले परमप्रभुले भन्नुभएबमोजिम अब्राम गइहाले, र लोत पनि तिनीसँग गए । हारानबाट निस्केर जाँदा अब्राम पचहत्तर वर्षका थिए । ५ अब्राम, तिनकी पत्नी साराई र तिनका भतिजा लोत र तिनीहरूले जम्मा गरेका सबै धन–सम्पत्ति र हारानमा प्राप्त गरेका मानिसहरूलाई लिएर कनान देशमा

जानलाई निस्के, अनि त्यहाँ पुगे…७ परमप्रभु अब्रामकहाँ देखा पर्नुभयो र त्यसलाई भन्नुभयो “म तेरा सन्तानलाई यो देश दिनेछु ।” यसैले तिनीकहाँ देखा पर्नुभएको परमप्रभुको निम्ति तिनले त्यहाँ एउटा वेदी बनाए ।

हामीले दुःखको जीवन जिएको बेलामा हामीलाई आशा दिनलाई त्यस दुःखलाई हस्तक्षेप गरेर प्रशस्त वास्ता गर्नुहुने व्यक्तिगत परमेश्वर हुनुहुन्छ भन्ने बारेमा आज हामीहरूमध्ये धेरैजना अलमलमा वा चकित अवस्थामा रहेका छौँ । हामी यस वृतान्तको माध्यमबाट यो विचारलाई जाँच गर्न सक्छौँ किनभने यसमा एउटा खास व्यक्तिको साथमा एउटा व्यक्तिगत प्रतिज्ञा बाँधिएको छ जसको भागहरूलाई हामी पुष्टि गर्न सक्दछौँ । यस वृतान्तले यो कुराको उल्लेख गर्दछ कि परमप्रभुले अब्राहामलाई ‘म तिम्रो नाउँ प्रसिद्ध पार्नेछु’ भनी सिधै भन्नुभयो । आज हामी २१ औँ शताब्दिमा रहेका छौँ—जुनचाहिँ ४००० वर्षपछि हो— तर पनि अब्राहाम/अब्रामको नाम इतिहासमा विश्वभरी सबभन्दा बढि चिनिने नामहरूमध्ये एक हो । यो प्रतिज्ञा शाब्दिक, ऐतिहासिक तथा सहीरूपमा सत्य सावित भएको छ ।

सबभन्दा पहिला भेटिएको बाइबलको पत्र वा भाग मृत सागरको पत्रको मुठ्ठाबाट आएको हो जुन २०० देखि १०० ईसापूर्वमा लेखिएका थिए । जसको अर्थ यो हुन्छ कि यस प्रतिज्ञाको लिखित स्वरूप लेखनकालको सबभन्दा प्रारम्भिक समयमा नै दिइएको थियो । तर २०० ईसापूर्वमा अब्राहाम भन्ने व्यक्ति र उनको नाम अझै पनि राम्ररी चिनिएको थिएन तर अल्पसंख्यक यहूदीहरूको सानो समूहमा मात्रै चिनिएको थियो । त्यसैले हामी यस कुराको पुष्टि गर्न सक्दछौँ कि उसको पूर्णता केवल तब आयो जब यसलाई नविनतम समयमा लेखियो । प्रतिज्ञा पूरा हुने काम यो भएपछि मात्रै यसलाई लेखेर पूरा भएको घटना होइन ।

…उहाँको महान् जातिको कारण

जुन कुराले समानतवरले आश्चर्यचकित पार्दछ त्यो यो हो कि अब्राहामले उसको जीवनमा त्यस्तो एकदमै उल्लेखनीय काम गरेन—जुन कामले सामान्यतया एउटा मानिसको नामलाई उच्च वा प्रसिद्ध तुल्याउँदछ । उनले त्यस्तो असाधारण कुरा लेखेनन् (जसरी व्यासले महाभारत लेखे), उनले त्यस्तो ठूलो उल्लेखनीय भवनको निर्माण पनि गरेनन् (जसरी शाहजहाँले ताजमहल निर्माण गरे), उनले कुनै प्रभावशाली सैन्य सीप भएको सैनिक समूहलाई पनि नेतृत्व गरेनन् (जसरी भागवत गीतामा अर्जुनले गरे) न त उनले राजनैतिक तवरले नै नेतृत्व गरे (जसरी महात्मा गान्धीले गरे) । उनले राजा भएर कुनै राज्यमाथि शासन पनि गरेनन् । वास्तवमा उनले मरूभूमिमा पाल टाग्ने र प्रार्थन गर्ने अनि एउटा छोरोको जन्म दिनेबाहेक अन्य केही पनि गरेनन् ।

यदि तपाईँ उसबेलाको समयमा हुँदो हो त कोचाहिँ हजारौँ वर्ष पछिसम्म इतिहासमा स्मरण गरिनेछन् भन्ने कुरामा तपाईँ राजाहरू, सेनापतिहरू, योद्धाहरू, वा दरवारका कविहरू रहनेछन् भनी भविश्यवाणी गर्नुहुन्थ्यो होला । तर तिनीहरू सबैलाई बिर्सिइएका छन्—तर एकजना मानिस जसले बडो कठिनाईसाथ आफ्नो परिवारलाई मरूभूमिमा पालनपोषण गर्ने कोशिश गरे आज उनको नाउँ नै संसारभरी स्मरण गरिन्छ । उसको नाउँ यसकारणले प्रसिद्ध छन् किनकि त्यो जाति जो उसद्वारा निक्लेर आयो उसको वृतान्तको स्मरण राख्दछ— अनि व्यक्तिहरू तथा जातिहरू जो उसद्वारा निक्लिआयो त्यो एक महान् जाति बन्यो । यो ठ्याक्कै त्यही परमेश्वरको प्रतिज्ञाको उत्तर थियो जुन धेरै वर्ष अगाडि अब्राहामसँग यसो भनेर बाँधिएको थियो (म तँबाट एउटा ठूलो जाति खडा गर्नेछु…म तेरो नाउँलाई उच्च पार्नेछु ) । मलाईँ लाग्छ कि कोही पनि सबै इतिहासमा प्रसिद्ध छैनन् जोहरू छन् उनीहरू अब्राहामबाट निक्लेर आएका वंशका कारण प्रसिद्ध भएका छन् तर आफ्नो जीवनमा गरेका महान् कामका कारणबाट होइनन् ।

…प्रतिज्ञा गर्नेको इच्छाको माध्यमबाट

आज जुन मानिसहरू अब्राहामको वंशका हुन्—यहूदी—जसलाई हामी बडो महानताको साथमा सम्बद्ध गर्दछौँ तिनीहरू वास्तवमा कहिल्यै पनि एउटा जातिको रूपमा थिएनन् । तिनीहरूले कहिले पनि इजिप्टका मानिसहरूले जस्तो पिरामिड—अनि निश्चित रूपबाट बनाएको ताजमहल जस्ता ठूलाठूला वास्तुशिल्पको निर्माण पनि गरेनन् न त तिनीहरूले ग्रीकहरूले जस्तो कुनै दर्शनशास्त्र नै लेखे न त बेलायतीहरूले जस्तो वृहत क्षेत्रहरूमाथि प्रशासनिक अड्डा नै जमाए । यी राष्ट्र वा जातिहरूमध्ये सबैले यस्ता कार्यहरू आफ्ना विश्वशक्ति साम्राज्यको सन्दर्भमा गरे कि तिनीहरूको विस्तारित सिमानालाई तिनीहरूका असाधारण सैन्यशक्तिको कारण टाढाटाढासम्म फैलाए—यस्तो यहूदीहरूले कहिले पनि गरेका थिएनन् । यहूदी मानिसहरूको महानता धेरैजसो व्यवस्था तथा धर्मपुस्तक (वेद पुस्तक वा बाइबल) को कारणबाट भएको हो जुनको तिनीहरूले आफ्नै जातिका केही उल्लेखनीय व्यक्तिहरूद्वारा जन्म दिएका थिए; अनि तिनीहरू हजारौँ वर्षपछिसम्म एउटा भिन्न र केही हदसम्म फरक मानिसहरूको समूहको रूपमा रहे । वास्तवमा तिनीहरूको प्रसिद्धि वा महानता तिनीहरूले गरेका कुनै पनि कुराहरूका कारणबाट भएका होइनन्, तर जे कुरा तिनीहरूका साथमा र तिनीहरूका माध्यमबाट गरिए त्यसका कारणबाट भएका हुन् ।

आउनुहोस् अब यस प्रतिज्ञालाई अगाडि बढाइरहेको कारणलाई हेरौँ । त्यस अबस्थामा यसले स्पष्ट प्रकारले बारम्बार यो कुरालाई भन्दछ कि “म गर्नेछु…।” इतिहासमा अद्धितीयतवरले प्रस्तुत गरिएको तिनीहरूका महानता वा प्रसिद्धि एकपटक फेरि यस घोषणामा यस्तो उल्लेखनीय तरिका छ कि उहाँ सृष्टिकर्ता जो यसलाई पूर्ण गर्नुहुन्छ न कि यस ‘महान जाति’ को कुनै अन्तर्निहित योग्यता, विजय वा सामर्थ्य आदि मननयोग्य कुराहरू हुन् कि आजको संसारमा संचारमाध्यम आफ्नो बहुत अधिक ध्यानलाई इस्राएल, आधुनिक यहूदी जातिको घटनामाथि केन्द्रित गर्दछ । आज संचारमाध्यमको ध्यान विश्वका इस्राएल, आधुनिक यहूदी जातिमाथिका घटनाहरूमा खिचिएको छ । के आज तपाईँले नियमिततवरबाट हंगेरी, नर्वे, पपुवा न्यू गिनी, बोलिभिया, वा मध्य अफ्रिकी गणराज्य जस्ता विश्वमा उस्ताउस्तै आकार भएका देशहरूका बारेमा कुनै समाचार सुन्नुहुन्छ ? तर आज एक करोड जनता मात्रै भएको एउटा सानो देश इस्राएलको बारेमा लगातार र नियमित तवरले समाचारमा सुन्ने गरिन्छ ।

इतिहासमा वा मानवीय घटनामा त्यस्तो कुनै अन्तर्निहित कुरा छैन जो यस प्राचीन प्रतिज्ञाको ठीक उस्तै प्रकारले खोलेर राख्ने कारण बन्न सक्छन् कि यस प्राचीन व्यक्तिको साथमा घोषणा गरिएको थियो, किनकि उसले यस प्रतिज्ञामाथि विश्वास गर्दै विशेष तरिकामा चल्ने कामलाई चुनेका थिए । त्यस सम्भावनालाई सोच्नुहोस् जसमा यस प्रतिज्ञा केही तरिकाबाट असफल रहन सक्दथ्यो । तर यो खुल्ला रह्यो र निरन्तर खुल्ला नै रह्यो, जसरी ती हजारौँ वर्ष अगाडि घोषणा गरिएका थिए । वास्तवमा भन्ने हो भने यस घटना एकदम मजबुत रहेको छ किनकि यो पूर्णरूपबाट प्रतिज्ञा गर्नेवालाको सामर्थ्य र अधिकारमाथि आधारित छन् र जसद्वारा यो पूर्ण भएका छन् ।

त्यो पैदलमार्ग जसले अझ पनि संसारलाई हल्लाइदिन्छन्

This map shows the route of Abraham's Journey
यो नक्साले अब्राहामको यात्रालाई देखाउँदछ

बाइबलले यो कुरा उल्लेख गर्दछ कि “त्यसैले परमप्रभुले भनेबमोजिम अब्राम त्यहाँबाट निक्लिगयो” (पद ४) । उनले पैदलमार्ग भएर यात्रा गरे जुनचाहिँ यस नक्सामा देखाइएको छ जसले अझसम्म पनि इतिहास बनाइरहेका छन् ।

हाम्रो लागि आशिष

तर यो यतिमा मात्रै समाप्त हुँदैन किनभने यस प्रतिज्ञाको साथमा अन्य केही कुराहरू पनि प्रतिज्ञा गरिएका छन्। आशिष अब्राहामको लागि मात्रै होइन किनभने यसले यो पनि भन्दछ कि :

“तँद्वारा नै पृथ्वीका सबै कुलले आशिष पाउँनेछन्” (पद ४)

यसमाथि तपाईँ र मैले ध्यान दिन आवश्यक छ । हामी आर्यन, द्रविड, तमिल, नेपाली या त अन्य जे हौँ; हाम्रो जाति जे भए पनि; हाम्रो धर्म जे भए पनि, हिन्दू होस्,मुसलमान होस्, जैन होस्, सिख होस् वा इसाई नै किन नहोस त्यसले केही फरक पार्दैन, त्यस्तै गरेर हामी धनी छौँ वा गरिब, स्वस्थ छौँ वा अस्वस्थ, पढ्नलेख्न सक्छौँ वा सक्दैनौँ — ‘पृथ्वीका सबै मानिसहरू’ भन्नाले तपाईँ लगायत म पनि समावेस गरिएको भन्ने हुन्छ । आशिषको लागि यस प्रतिज्ञाको क्षेत्रले विगतदेखि आजसम्म जीवित रहेका जो तपार्इँ हामी नै हौ प्रत्येक जनालाई समेट्नु पर्दछ । तर कसरी त ? अनि कहिले त ? र कस्तो प्रकारको आशिष ? यी कुराहरूलाई यहाँ स्पष्टसँग उल्लेख गरिएका छैनन् तर यो केही कुराको जन्म भने अवश्य हो जसले तपाईँ साथै मलाईँ पनि प्रभाव पार्दछ ।

हामीले मात्रै ऐतिहासिक तथा शाब्दिक तवरले पुष्टि गरेका छौँ कि परमप्रभुले अब्राहामलाई गर्नुभएको प्रतिज्ञाको पहिलो खण्डचाहिँ सत्य सावित भएका छन् । त्यसो हो भने तपाईँ र मलाईँ उहाँले गर्नुभएको प्रतिज्ञाको खण्ड पनि सत्य सावित हुनेछन् भन्ने कुरामा भरोसा गर्ने के हामीसँग पनि असल तथा ठीक कारणहरू छैनन् र ? किनभने यो सत्यतवरबाट विश्वव्यापी र अपरिवर्तनीय प्रतिज्ञा हो । तर हामीले यस प्रतिज्ञाको सत्यलाई बुझ्नको लागि यसलाई खोल्नुपर्दछ । यस प्रतिज्ञाले हामीलाई कसरी छुनसक्छ भन्ने कुरा बुझ्नको लागि हामीलाई अन्तर्निहित ज्ञानोदयको आवश्यकता पर्दछ । अनि हामी यो ज्ञानोदयचाहिँ अब्राहामको यात्रामाथिको निरन्तर अनुशरणबाट पाउँदछौँ । संसारभरीका धेरै मानिसहरूले मोक्षको साचो प्राप्त गर्नको लागि कडा परिश्रम गरिरहेका छन्, जुन साचो यस विलक्षण मानिसको वृतान्तलाई निरन्तर अनुशरण गरेको खण्डमा हामीहरूमध्ये सबैलाई उजागर गरिएको छ ।

संस्कृत र हिब्रू वेदका मिलन : किन ?

मेरो योभन्दा पहिलाको लेखमा मैले संस्कृत वेदको मनु र हिब्रू वेदमा दिइएको नोआको वृतान्तको बीचमा भएको समान्ता वा मिलनलाई प्रस्तुत गरेको थिएँ । र यो मिलन जलप्रलयको वृतान्तभन्दा धेरै परको हो । हामीले देखेअनुसार समयको प्रारम्भमा नै पुरूषाको बलिदानको प्रतिज्ञाउत्पत्ति नामक हिब्रूको पुस्तकमा दिइएको प्रतिज्ञाका सन्तानका बीचमा एउटै जस्तो मिलन पाइन्छ । त्यसैले यहाँ यस्तो मिलन हामी किन देख्दछौँ ? के यो संयोगवश भएको हो ? के एउटा वृतान्त अर्को वृतान्तबाट लिइएको वा चोरिएको हो ? यहाँ म एउटा सल्लाह प्रस्तुत  गर्न चाहन्छु ।

बाबेलको धरहराजलप्रलयपछिको वृतान्त

नोआको वृतान्तपश्चात् उनको “तीन भाइ छोराहरूका वंशबाट पृथ्वीमा जाति–जाति अलग–अलग भएर जताततै फैलिएर राष्ट्र नै भरियो” (उत्पत्ति १०:३२) भन्ने कुरालाई वेद पुस्तक  (बाइबल) ले उल्लेख गर्दछ । संस्कृत वेदले पनि मनुको तीन भाइ छोराहरू थिए जसबाट सारा मानवजातिको सृष्टि भयो वा मानवजाति फैलियो भन्ने कुरालाई घोषणा गर्दछ । तर पृथ्वीमा यो ‘फैलने कार्य भने कसरी भयो त ?

नोआको यी तीन भाइ छोराहरूको वंशलाई नामाकरण गर्ने तथा सूचिकृत गर्ने काममा प्राचीन हिब्रू वृतान्तले विस्तृत रूपमा बताउदछ । तपाईँ यसको सम्पूर्ण सूचि यहाँ पढ्न सक्नुहुन्छ । इलोहिम वा सृष्टिकर्ता प्रजापति जसले उनीहरूलाई फल्दै–फुल्दै, वृद्धि हुँदै पृथ्वीमा भरिदै जाओ (उत्पत्ति ९:१) भनी आशिष दिएर भन्नुभएको थियो तर आज यी वंश वा सन्तानहरूले कसरी उहाँको निर्देशनलाई मानेनन् वा अवहेलना गर्यो भन्ने कुराको वर्णन गर्न यस वृतान्त अघि सर्दछ । तर यी मानिसहरू धरहरा बनाउनमा एकजुट भएर लागिरह्यो । तपार्इँ यसबारेमा यहाँ पढ्नसक्नुहुन्छ । यस वृतान्तले यो धरहराचाहिँ ‘स्वर्गसम्म पुग्ने धरहरा’ (उत्पत्ति ११:४) भनी बताउँदछ । यसको अर्थ नोआका यी प्रथम वंश वा सन्तानहरूले आफ्ना सृष्टिकर्तालाई आराधना गर्नुको सट्टा आकाशका ताराहरू, सूर्य, चन्द्रमा, ग्रहहरू आदिलाई पुज्ने उद्धेश्यले स्वर्गसम्म वा आकाशसम्म पुग्नको लागि धरहरा बनाइरहेका थिए । यो कुरा राम्ररी थाहा छ कि तारालाई पुज्ने वा आराधना गर्ने काम मेसोपोटामियाबाट उत्पत्ति भएको हो (जहाँ यी वंशहरू बसिरहेका थिए) र त्यहाबाट यो विश्वभरी नै फैलियो । तारा पुज्ने कामको बारेमा धार्मिक डिक्सनरी सन्दर्भले यसरी बताउँदछ :

यो निश्चय नै मेसोपोटामियामा ईसापूर्व दोस्रो शताब्दि (१०: i-ii) मा र मध्य अमेरिकाको माया (९: v) मा भएको थियो । तारा–पुजाईँ सम्भवतः प्रागऐतिहासिक उत्तरी यूरोपको महापाषाण सम्बन्धि खगोलीय स्थलमा पाइने गर्थ्यो (९: ii-iii) उदाहरणको लागि स्टोनहन्ज) र यस्तै स्थल उत्तर अमेरिकामा पाइन्छ (९: iv; उदाहरणको लागि द बिग होम मेडिसिन व्हील) । यो ताराको आराधना वा पूजा गर्ने काम मेसोपोटामियाबाट युनानी—रोमन संस्कृतिमा सर्या…।

त्यसैले सृष्टिकर्तालाई आराधना गर्नुको सट्टा, हाम्रा पुर्खाहरूले ताराहरूको आराधना गरे । फेरि यो वृतान्त हतास गर्नको लागि यसो भन्छ ताकि आराधनाको भ्रष्टता स्थायी वा अपरिवर्तनीय नबनोस्, सृष्टिकर्ताले तिनीहरूको

…भाषा खलबल पारिदिने निर्णय गर्नुभयो ताकि तिनीहरूले एकअर्काको बोली नबुझुन् । (उत्पत्ति ११:७)

यसको परिणामस्वरूप, नोआका यी प्रथम वंशहरूले एकअर्काको बोली बुझेनन् र यसै अवस्थामा सृष्टिकर्ताले तिनीहरूलाई

त्यहाँबाट पृथ्वीभरी छरपष्ट पारिदिनुभयो ।  (उत्पत्ति ११:८)

अर्को शब्दमा भन्दा, एकपटक यी मानिसहरू एकअर्काको बोली नबुझेपछि एकअर्काबाट छुट्टिए वा नयाँ भाषिक समूहभित्र बसार्इँ सरे, अनि यसरी उनीहरू फैलिए । यसले आज विश्वका विभिन्न फरक मानिसहरूको समूह किन एकदमै फरक भाषाहरूमा बोल्दछन् भन्ने कुराको वर्णन गर्दछ, जबकि यी सबै मेसोपोटामियाको केन्द्रबाट नै निस्केर (कहिलेकहि पुस्तौँपश्चात्) यस्तो स्थानमा फैलिएका थिए जहाँ तिनीहरूलाई आज पनि भेट्टाइन्छ । यसैले, तिनीहरूको यसप्रकारको खास इतिहास यस समयदेखि अन्यभन्दा फरक हुने गर्दछ । तर प्रत्येक भाषिक समूह (जसले यी प्रथम जातिको निर्माण गर्यो) सँग यसबेलासम्म समान इतिहास थियो । यो समान इतिहासले  तथा मनु (नोआ) को जलप्रलयको वृतान्तलाई समावेश गरेका छन् । संस्कृतको ऋषिले तिनीहरूको वेदको माध्यमबाट यी घट्नाहरूलाई सम्झिए भने उही घटनालाई हिब्रूहरूले तिनीहरूको वेद (ऋषि मोसाको तोरह) को माध्यमबाट सम्झिए ।

समयको आरम्भदेखिविभिन्न जलप्रलयको वृतान्त

यो वृतान्तले यी सुरुका वेदहरूका बीचमा पाइने समानता तथा मिल्ने विशेषताको बारेमा वर्णन गर्दछ । तर के यस वर्णनलाई समर्थन गर्ने त्यहा अरू प्रमाणहरू छन् त ? चाखलाग्दो कुरो यो छ कि यो जलप्रलयको घटना वा वृतान्तलाई प्राचीन हिब्रू तथा संस्कृत वेदमा मात्र स्मरण गरिदैन । संसारभरिका फरकफरक मानिसहरूको समूहले यस महान् जलप्रलयको वृतान्तलाई तिनीहरूको सम्बन्धित इतिहासमा स्मरण गर्दछ । यस कुरालाई तलको चार्टले देखाउदछ ।

Flood accounts from cultures around the world compared to the flood account in the Bible
विश्वका विभिन्न संस्कृतिहरूअनुसार जलप्रलय र बाइबलमा पाइने जलप्रलय बीचको तुलना

यस चार्टको सबभन्दा माथि विश्वको प्रत्येक महादेशमा बसिरहेका विभिन्न भाषिक समूहहरूलाई देखाइएको छ । चार्टको अन्य कक्ष वा भागले हिब्रू जलप्रलयको वृतान्तको खास वर्णनलाई देखाउछ (चार्टको बाँया भागमा सूचिकृत गरिएको) या त तिनीहरू आफैको जलप्रलयको वृतान्तलाई पनि यसमा निहित गर्दछ । कालो भागले यो कुरालाई देखाउदछ कि यो विवरण तिनीहरूको जलप्रलयको वृतान्तमा रहेको छ । तपार्इँ देख्नसक्नुहुन्छ कि कमसेकम झण्डै यी सम्पूर्ण समूहहरूसँग सामान्यरूपमा त्यो जलप्रलयचाहिँ सृष्टिकर्ताबाट एउटा न्यायको रूपमा आएको हो भन्ने कुरा ‘स्मरण’ मा थियो तर केही मानवजातिहरू एउटा ठूलो जहाजमा बचाइएका थिए । अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा, यो जलप्रलय वृतान्तको स्मरण संस्कृत तथा हिब्रू वेदमा मात्र पाइन्दैन तर यसबाहेक संसारभरका र सबै महादेशहरूका अन्य सांस्कृतिक इतिहासहरूमा पनि पाइन्छ । यसले यो घटनालाई देखाउदछ कि यो घटनाचाहिँ हामीभन्दा धेरै पहिले विगतमा घटेका थिए ।

हिन्दी पात्रोको गवाही

यो त्यतिबेलाको कुरा हो कि जब मैले भारतमा यात्रा तथा काम गरेँ तब मैले यस कुराको अर्को सहयोगी गवाही भेटेँ जुनचाहिँ एकदमै महत्वपूर्णसाथ उल्लेख गर्नलायकको मैले पाएँ—तर तपाईँ यसबारेमा जानकार हुनुभयो भने मात्रै । स्पष्टिकरणको माग गर्नमा यो विशेष रहेको छ । मैले भारतमा काम गर्दैगर्दा धेरै हिन्दी पात्रोहरू देखेँ । मैले यो कुरामा ध्यान दिएँ कि तिनीहरू पश्चिमी पात्रोहरूभन्दा फरक थिए ।

hindu-calendar-panchang
हिन्दी पात्रो—महिनाको दिनहरू माथिबाट तलतिर राखिएका हुन्छन्, तर त्यहाँ हप्तामा ७ दिन हुन्छन्

त्यो पात्रोमा राखिएका दिनहरूलाई तेर्सो तहतर्फ जानेगरी राख्नुको सट्टा माथिबाट तलतिर (माथिबाट तल) जानेगरी रचना गरिएको कुरा अरू पात्रोमा भन्दा मलाईँ विल्कुलै फरक लाग्यो जुनचाहिँ पश्चिममा संकेत चिन्हको लागि गरिने विश्वव्यापी तरिका हो । कतिपय पात्रोहरूले हिन्दी लिपि (१,२,३…) प्रयोग गरेका कारणले तिनीहरूसँग पश्चिमा संख्या ‘1,2,3…’ भन्दा अन्य फरक संख्याहरू थिए । एउटा पात्रोलाई सूचित गर्नको लागि ठीक तरिका नभएकोले मैले यस्ता फरकपनाहरूलाई बुझेको र यस्तै हुन्छन् भनेर आशा पनि गरेको थिएँ । तर यी फरकपना वा भिन्नताहरूका बीचमा योचाहिँ एउटा केन्द्रीय मिलन थियो जुनले मलाईँ आकर्षण गर्यो । पाश्चात्य वा पश्चिमी विश्वमा प्रयोग भएजस्तै हिन्दी पात्रोमा पनि ७ दिनको हप्तालाई प्रयोग गरिएको हुन्छ । किन त ? पश्चिमी पात्रो जस्तै हिन्दी पात्रोलाई पनि किन वर्षमा अनि महिनामा विभाजन गरियो भन्ने कुरा मैले बुझ्न सकेँ किनभने पृथ्वीले सूर्यको वरिपरि र चन्द्रले पृथ्वीको वरिपरि परिक्रमा गर्ने विश्वव्यापी खगोलीय आधारमा यो कुरा आधारित छ भन्ने सबै मानिसहरूलाई प्रदान गरिन्छ । तर ‘हप्ता’को लागि कुनै खगोलीय समयको आधार छैन । जब यो कुराको बारेमा मैले मानिसहरूलाई सोधेँ तिनीहरूले भने कि योचाहिँ तिनीहरूको इतिहासमा धेरै पहिले हुनेगरेका रीतिथिति तथा परम्परामा आधारित थियो (तर कति पहिले थियो त भन्ने कुरामा कोही पनि जानकार नभएको देखियो)

बौद्ध थाई पात्रो

थाई पात्रो बाँयाबाट दाँयातर्फ जान्छ, तर पश्चिमी पात्रोको जस्तोको भन्दा फरक वर्षहरू हुन्छन् यसमा — तर अझै पनि यसमा ७ दिनको हप्तालाई नै प्रयोग गरिएका हुन्छन् वा सात दिनको हप्ता नै मानिन्छ ।

thai_lunar_calendar

मैले पनि थाईल्याण्डमा बस्ने र काम गर्ने अवसर पाएको थिएँ । त्यहा रहेको बेला म तिनीहरूको पात्रोहरू हेर्ने गर्थेँ । थाईल्याण्ड एउटा बौद्ध देश भएको हुँदा त्यहाँका मानिसहरूले तिनीहरूको पात्रोको वर्षहरूलाई बुद्धको जीवनबाट प्रारम्भ गर्ने गर्छन् जसले गर्दा तिनीहरूको वर्ष पश्चिमी देशका पात्रोको भन्दा सधै ५४३ वर्ष बढि हुने गर्दछ (उदाहरणको लागि ई.स. २०१३ सालको अर्थ थाई पात्रोमा बुद्ध युगको २५५६ हुन्छ ) तर फेरि तिनीहरू सातै दिनको हप्तालाई प्रयोग गर्छन् । तिनीहरूले त्यो कहाँबाट प्राप्त गरे त ? फरकफरक देशहरूका पात्रोहरू धेरै कुराहरूमा भिन्न हुँदाहुँदै पनि किन सातै दिनको हप्तामा नै आधारित छन् त जब कि यो पात्रोको समयको ईकाईको लागि कुनै वास्तविक खगोलीय आधार रहेको छैन ।

हप्ताको बारेमा प्राचीन ग्रीकहरूका गवाही

हिन्दी र थाई पात्रोमाथिका यी टिप्पणीहरूले मलाईँ ७ दिनको हप्ता अन्य प्राचीन संस्कृतिहरूमा पनि रहेका छन् वा छैनन् भन्ने कुरा हेर्नको लागि प्रेरित गर्यो । र यस्तो ७ दिनको हप्ता अन्य संस्कृतिहरूमा रहेका छन् भन्ने थाहा पाएँ ।

प्राचीन ग्रीक चिकित्सक हिपोक्रेटस जो लगभग ईसापूर्व ४०० तिर रहेका थिए, उनलाई आधुनिक चिकित्सा विज्ञानको पिता मानिन्छ जसले चिकित्सा सम्बन्धि गरेका निरिक्षण—अध्ययनलाई उल्लेख गरेर पुस्तकहरू—किताबहरू लेखे जुन आजको दिनसम्म पनि सुरक्षितसाथ संरक्षित गरिएका छन् । यी कुराहरू गर्दा उनले समय—एकाईको रूपमा ‘हप्ता’ लाई प्रयोग गरे । एउटा कुनै निश्चित रोगको लक्षणहरूका वृद्धि कसरी हुन्छन् भन्ने बारेमा लेख्दा उनले यसरी लेखेको छन्ः

चौथो दिनले सातौ दिन कस्तो हुन्छन् भन्ने कुराको लक्षण वा संकेत देखाउँदछ ; त्यसै गरेर आठौँ दिनचाहिँ दोस्रो हप्ताको प्रारम्भ हो ; र अनि एघारौँ दिनचाहिँ दोस्रो हप्ताको चौथो दिन ; र फेरि सत्रौँ दिनचाहिँ चौधौँ दिनबाट चौथो, एघारौँ दिनबाट सातौँ भएकोले संकेतार्थ हुन्छन् (हिपोक्रेटस, अफोरिज्म # २४)

एरिस्टोटल, अरस्तु ले ईसापुर्व ३५० तिर आफ्ना कृतिहरू लेख्दैगर्दा समयलाई जनाउनको लागि नियमित रूपमा ‘हप्ता’ लाई प्रयोग गरेको पाइन्छ । उदाहरणको रूपमा उनी लेख्छन् :

नवजात शिशु अवस्थामा बच्चाको धेरैजसो मृत्यु एक हप्ताको हुँदा हुने गर्दछ, त्यसकारण यो अवस्था भनेको बाँच्नको लागि उत्तम मोका होस् भन्ने विश्वासकासाथ बच्चाको यो उमेरमा उसलाई नाम दिने वा न्वारान गर्ने चलन रहिआएको छ । (अरस्तु, जनावरका इतिहास, भाग १२,  ३५० ईसापूर्व)

त्यसैले यी प्राचीन ग्रीक लेखकहरू जो भारत तथा थाईल्याण्डबाट धेरै टाढा थिए यिनीहरूले कहाँबाट यो ‘हप्ता’ को विचार वा सोच प्राप्त गर्यो जसको उनीहरूले यसलाई यो सोचेर प्रयोग गरे कि ‘हप्ता’ भन्ने के थियो भन्ने कुरा ग्रीकहरूले पहिलेदेखि नै जानेका थिए त ? सायद हुनसक्छ कि यी सबै संस्कृतिहरूसँग विगतमा कुनै एउटा ऐतिहासिक घटना थियो (यद्मपि तिनीहरूले त्यस घटनालाई बिर्सेका हुनसक्छन्) जुन घटनाले यस सात दिनको हप्तालाई स्थापना गरेको थियो ?

हिब्रू वेदले एउटा यस्तो घटनाको वर्णन गर्दछ—जुनचाहिँ संसारको प्रारम्भिक रचना हो । त्यो विस्तृत तथा प्राचीन वृतान्तमा सृष्टिकर्ताले संसारलाई सृष्टि गर्नहुन्छ अनि पहिलो मानिसहरूलाई ७ दिनमा नै रचना गर्नहुन्छ (वास्तवमा ६ दिन अनि विश्रामको सातौँ दिन) । त्यसकारणले गर्दा प्रथम मानवजोडीको वंशहरूले उनीहरूको पात्रोमा समय एकाईको लागि सात दिनको हप्तालाई प्रयोग गर्यो । अन्तत भाषागत अलमलको कारणले गर्दा जब मानवजाति तितरबितर भए यसरी ‘तितरबितर’ हुनुभन्दा अगाडि नै घटेका मुख्य घटनाहरूलाई यी कतिपय फरक भाषिक समूहहरूद्धारा फरक तरिकामा  सम्झिइएका थिए जसमा आउनेवाला बलिदानको प्रतिज्ञा, एक विनासकारी जलप्रलयको वृतान्त साथै सात दिनको हप्तालाई समावेश गरिएका छन् । यी स्मृतिहरू प्रारम्भिक मानवजातिको जिउँदो कला—शैलीहरू हुन् र वेदमा उल्लेख गरिए झैँ यी घटनाहरूको इतिहासको लागि योचाहिँ एउटा गवाही पनि हो । हिब्रू वेद र संस्कृत वेदको मिलनलाई वर्णन गर्नको लागि यो वर्णन साँच्चिकै एउटा अधिक तथा साधारण तरिका हो । आज धेरै मानिसहरू यी प्राचीन लेखहरू वा रचनाहरूलाई एउटा पौराणिक कथाको रूपमा वेवास्ता गर्ने गर्छन् तर यी मिलनले हामीलाई यसबारेमा पूनर्विचार गर्न लगाउछ ।

त्यसैले पहिलेका मानवजातिसँग साझा इतिहास थियो, र यो इतिहासले सृष्टिकर्ताबाट आउने मोक्षको प्रतिज्ञालाई समावेश गरेको छ । तर प्रतिज्ञा कसरी पूरा हुनसक्थ्यो त ? हामी हाम्रो अध्ययनलाई एउटा पवित्र मानिस जो भाषाको अलमलको कारणबाट तितरबितर भएको ठीक घटनापश्चात् रह्यो यस वृतान्तबाट अघि बढाउनेछौँ । हामी यसबारेमा हाम्रो अर्को लेखमा हेर्नेछौँ ।

कसरी मानवजाति अगाडि बढिरह्यो—मनु (नोआ) को वृतान्तबाट पाठ

हाम्रो योभन्दा पहिलाको लेखमा हामीले मानव इतिहासको ठीक सुरुवाततिर दिइएको मोक्षको प्रतिज्ञामाथि हेरेका थियौँ । हामीले यो कुरामा पनि ध्यान दियौँ कि त्यहाँ हाम्रो बारेमा त्यस्तो केही कुरो छ जसले हामीलाई भ्रष्टतातिर उन्मुख गराउँछ, जो हाम्रो कार्यमा इच्छित नैतिक व्यवहारप्रति अनि यहाँसम्म कि हाम्रो प्राणको स्वभावको गहिराइमा निशाना चुक्ने कुरामा देखिन्छ । हाम्रो वास्तविक स्वरूप वा स्वभाव जुन परमेश्वर (प्रजापति) द्धारा बनाइएको थियो त्यो बिगारिएको वा विकृत पारिएको छ । यद्यपि हामी अझै पनि विभिन्न रीतिरिवाजहरू, विभिन्न स्नान तथा प्रार्थनाहरू जस्ता धार्मिक कर्मकाण्डहरू गरेर त्यो फिर्ता पाउँनको लागि कडा परिश्रम गर्दछौँ तर भ्रष्टताको वास्तविकताले हामीलाई स्वभाविक तवरले शुद्ध हुनुपर्ने आवश्यकताको महसुस गराउँदछ जुन हामी उचितरूपमा प्राप्त गर्न सक्दैनौँ । प्रायजसो हामी पूर्ण शुद्धताको जीवन जिउनको लागि यो उतावचडावको संघर्षसँग निरन्तर लडाई लड्ने काममा थाक्दछौँ ।

तर यदि हामी यस भ्रष्टतालाई कुनै नैतिक संयमबिना अघि बढ्न दिन्छौँ भने हामी चाँडै एक दिन भ्रष्ट हुन्छौँ वा ढल्छौँ । यो मानव इतिहासको धेरै प्रारम्भमा भएको थियो । यो कसरी भयो त भन्ने बारेमा बाइबल (वेद पुस्तक) को सुरुको पाठले हामीलाई बताउँदछ । यो वृतान्त तपथ ब्राह्मणको साथमा समानान्तर पाइन्छ जुन वृतान्तले आज मानवजातिको मनु भनी चिनिने प्रजनक कसरी त्यत्रो मानवीय भष्टताको कारणले आएको जलप्रलयको न्यायमा एउटा ठूलो जहाजमा शरण लिएर जीवित रहेको थियो भन्ने बारेमा बताउँदछ । बाइबल (वेद पुस्तक) र संस्कृत वेद दुबैले हामीलाई आज संसारमा जीवित रहेका मानवजातिहरू ऊनै मनुको वंशबाट आएको हो भनी बताउँदछ ।

प्राचीन मनु—जसबाट हामी ‘म्यान’ भन्ने अंग्रेजी शब्द पाउँदछौँ

यदि हामीले अंग्रेजी शब्द ‘म्यान’ को व्युत्तपति स्वरूपमाथि हेर्छौँ भने यो जर्मनीको पूर्वबाट आएको पाउँदछौँ । टासिटस भन्ने एउटा रोमन इतिहासकार जो येशू ख्रीष्ट (येशू सत्संग) को समयको आसपासमा नै बाँचेका थिए उसले जर्मनको मानिसहरूका इतिहासको बारेमा जर्मनीया भन्ने एउटा पुस्तक लेखे । यस पुस्तकमा उनी यसो भन्छन् ः

तिनीहरूको पुरानो गाथागीत (जो उनीहरू सबैमा लिपिबद्ध र इतिहास हुन्) मा तिनीहरूले यस्तो ईश्वर जो पृथ्वीबाट उदाएर आयो र उनको पुत्र मनुष जो जातिका पिता तथा संस्थापक हुन् उनको लागि टियूस्टो भन्ने मनाउँदछन् । मनुषको लागि तीन वटा छोराहरू नियुक्त गर्दछन् जसको नामपछाडि धेरै मानिसहरू बोलाइन्छन् वा धेरै मानिसहरूले पुकार्छन् (टासिटस.जर्मनीया अध्याय २. १०० ई.स. मा लेखिएको)

शब्द व्युत्पत्तिशास्त्रीहरू हामीलाई बताउँदछन् कि यो प्राचीन जर्मनी शब्द ‘मनुष’ इंडो—यूरोपियन—पूर्व ‘मनुह’ (संस्कृतको मनुह, आवेस्ता मनुको साथ तुलना गर्नुहोस्) को व्युत्पत्ति शब्द हो । अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा, अंग्रेजी शब्द ‘म्यान’ मनु भन्ने शब्दबाट आएको हो जसको लागि बाइबल (वेद पुस्तक) र सतपथ ब्राह्मण दुबैले हामी त्यहीबाट उत्पत्ति भएका हौँ भनी भन्दछन् ! त्यसैले आउनुहोस्, अब  हामी यो व्यक्तिमाथि ध्यान दिऔँ र हेरौँ कि हामी यसबाट के सिक्न सक्दछौँ । हामी सतपथ ब्राह्मणबाट संक्षेपीकरण गरेर सुरुवात गर्नेर्छौँ । केही व्याख्याहरू छन् जसको साथ यस वृतान्तसँग नमिल्ने भिन्न पक्षहरू पनि रहेका छन् । त्यसैले म मुख्य बुँदाहरूमा रहनेछु ।

संस्कृत वेदमा मनुको वृतान्त

वैदिक वृतान्तमा दिएअनुसार मनु एउटा धार्मिक मानिस थिए, जो सत्यको पछि लाग्ने गर्थ्यो। किनभने मनु सम्पूर्ण तरिकाबाट ईमान्दार थिए, ऊ सुरुवातबाट नै सत्यवर्ता (सत्य बोल्ने शपथ लिएको व्यक्ति) को रूपमा चिनिएका थिए।

सतपथ ब्राह्मणअनुसार (सतपथ ब्राह्मणको वृतान्त पढ्नको लागि यहाँ क्लिक गर्नुहोस्) एक अवतारले मनुलाई आउनेवाला जलप्रलयको बारेमा सचेत गराएका थिए । अवतार सुरुमा एउटा साफरी (एउटा सानो माछा) को रूपमा देखापर्यो जब उसले आफ्नो हात एउटा नदीमा धोयो । यस सानो माछाले उसलाई बचाइदिनको लागि मनुलाई आग्रह गरे अनि मनुले दयाले भरिएर त्यस माछालाई एउटा पानीको भाडामा हालिदिए । मनुले यसलाई ठूलो घैटामा राखिन्जेलसम्म यो झन झन ठूलो हुँदै बढ्दैगयो, अनि फेरि मनुले यसलाई एउटा कुवामा हालिदिए । यसरी बढिरहेको माछाको लागि यो कुवा पनि अपर्याप्त भएपछि मनुले फेरि उसलाई एउटा ठूलो पोखरी (जलासय) मा राखिदिए जुन पोखरी सतहबाट दुई योजन (१६ माइल) अग्लो, यतिकै लामो अनि एक योजन (८ माइल) चोडाई भएको थियो । माछा अझ अगाडि बढ्दैगएको हुनाले मनुले यसलाई नदीमा राख्नुप¥यो तर नदी पनि अपर्याप्त भएपछि उनले यसलाई एउटा महासागरमा राखिदिए । यसो गर्दा माछाले त्यस महासागरको पनि लगभग धेरैजसो भाग भरिदिए ।

यो त्यतिबेलाको कुरा हो जब अवतारले मनुलाई एउटा चाँडै आउनसक्ने विध्वंसकारी जलप्रलयको बारेमा जानकारी गराए । त्यसैले मनुले एउटा ठूलो जहाज बनाए जहाँ उसका परिवार, ९ प्रकारका बीउहरू, अनि पृथ्वीमा फेरि संख्याले भरिदिनको लागि जनावरहरू रहे, किनभने  जलप्रलयले विनास गरेपछिको महासागर र समुद्रहरू घटेपछि संसारलाई मानिस तथा जनावरहरूले पूनः भर्नु आवश्यक थियो । जलप्रलयको समयमा, मनुले आफ्नो जहाजलाई त्यस माछाको सिङ्गमा बाधिदिए जो एक अवतार पनि थिए । उनको जहाज जलप्रलयपश्चात् एउटा पहाडको टाकुरामा गएर अड्कियो । अनि ऊ पहाडबाट तल झर्यो र आफूले पाएको छुटकाराको निम्ति बलिदान तथा बलीहरू चढए । आज पृथ्वीमा रहेका सम्पूर्ण मानिसहरू ऊनैबाट आएका हुन् ।

बाइबलमा नोआको वृतान्त (वेद पुस्तक)

यस बारेमा बाइबल (वेद पुस्तक) मा दिइएको वृतान्तले पनि सोही घट्नाको वर्णन गर्दछ, तर यस वृतान्तमा मनुलाई ‘नोआ’ भनिएको छ । बाइबलबाट नोआको वृतान्त र जलप्रलयको बारेमा पूर्णरूपमा पढ्नको लागि यहाँ क्ल्कि गर्नुहोस् । आज धेरै मानिसहरूले नोआको कथा र जलप्रलयलाई अचम्मको अनि अविश्वसनीय पाउँदछन् । तर संस्कृत वेद तथा बाइबलको साथसाथै यस घटनाको स्मृति अन्य विभिन्न संस्कृतिहरू, धर्महरू र धेरै इतिहासहरूमा पनि सुंरक्षित रहेका छन् । पृथ्वी पत्रे चट्टानले ढाकिएको छ, जुनचाहिँ जलप्रलयको बेलामा बनिएका हुन् , यसरी हाम्रो माझमा जलप्रलयको भौतिक साथै मानवशास्त्रीय प्रमाण रहेका छन् । तर आज हाम्रो लागि सिकाई के हो त कि हामीले यस वृतान्तप्रति ध्यान दिनुपर्छ ?

हराउनु विपरित अनुग्रह प्राप्त गर्नु

जब म मानिसहरूसँग परमेश्वरले भष्टता (पाप) को कहाँसम्म न्याय गर्नहुन्छ, वा खासमा तिनीहरूको पाप र मेरो पापको परमेश्वरले न्याय गर्नहुन्छ वा गर्नुहुन्न भन्ने बारेमा बोल्छु तब म प्रायजसो यस्तो जवाफ पाउने गर्छु जस्तो, “म न्यायको बारेमा त्यति धेरै चिन्तित छैन किनभने परमेश्वर एकदमै धेरै अनुग्रही अनि दयालु हुनुहुन्छ, त्यसैले मलाईँ लाग्दैन कि उहाँले साँच्चिकै मलाईँ न्याय गर्नुहुन्छ ।” यस्तो सोचाईँको लागि यहाँ नोआ (मनु) को वृतान्त छन् जसबाट हामीले आफैलाई प्रश्न गर्नुपर्ने हुन्छ । पूरै पृथ्वी (नोआ र उनको परिवारबाहेक) लाई त्यस न्यायमा विनास गरिएको थियो । त्यसकारण उहाँको दया अनि कहाँ थियो त ? के त्यो दया जहाजमा रहँदा प्रदान गरिएको थियो ।

उहाँको दयामा एउटा जहाज प्रदान गरिएको थियो जुन जो कसैको लागि पनि उपलब्ध थियो । कोही पनि त्यस जहाजमा प्रवेश गर्न, दया प्राप्त गर्न र आउनेवाला जलप्रलयबाट सुरक्षा पाउँन सक्थ्यो । समस्या त यो थियो कि झण्डै सम्पूर्ण मानिसहरूले त्यस आइरहेको जलप्रलयप्रति अविश्वास प्रकट गरे ।  तिनीहरूले नोआको कामलाई हाँसोमा उडाए र त्यस न्याय जुन साँच्चिकै हुन आँटेको थियो त्यसप्रति विश्वासै गरेनन् । जसले गर्दा तिनीहरू जलप्रलयमा विनास पारिए, नष्ट पारिए । त्यसबेला तिनीहरू सबैले जहाजमा पस्नु आवश्यक थियो जसले गर्दा तिनीहरू न्यायबाट बच्नसक्दथे तर त्यसो गरेनन् ।

तिनीहरू जो पछि जीवित रहे तिनीहरूले अग्लो पहाडमा चढेर वा एउटा ठूलो डुङ्गा बनाएर त्यस जलप्रलयबाट बाँच्न सक्दथे भनेर सायद सोचेहोलान । तर तिनीहरूले त्यस न्यायको आकार र शक्तिलाई पूर्णरूपमा कम महत्वको सम्झिए वा गलत अनुमान लगाए । उनीहरूले सोचेका यस्ता ‘ठीक युक्तिहरू’ वा उत्तम विचारहरू त्यस न्यायको अगाडि पर्याप्त हुनेथिएन; तर तिनीहरूलाई अन्य केही चीजको आवश्यकता थियो जसले तिनीहरूलाई अझ राम्रो तवरले त्यस न्यायबाट सुरक्षित राख्नसक्थ्यो—त्यो चीज थियो जहाज । जब तिनीहरू सबैले त्यस जहाज बनिरहेको देखे त्योचाहिँ तिनीहरूको लागि आउँदै गरेको न्याय र त्यसबाट बच्नलाई उपलब्ध भएको दयाको एउटा स्पष्ट चिन्ह थियो । र यस नोआ (मनु) को उदाहरणमा विचार गर्दा यसले आज पनि उही कुरा बताउँदछ कि परमेश्वरले स्थापना गर्नुभएको प्रवन्धबाट दया प्राप्त गरिन्छ तर हामीले ठीक वा असल हो भनी सोचेका अन्य कुराहरू वा प्रवन्धबाट होइन ।

त्यसैले अब एउटा प्रश्न जन्मन्छ कि किन नोआले चाहिँ परमेश्वरको दया प्राप्त गर्यो त ? यसबारेमा तपाईँ बाइबलले एउटा पदावलीलाई कैयौँ पटक दोहोर्याएको देख्नुहुनेछ:

र परमेश्वरले आज्ञा गर्नुभएका सम्पूर्ण कुराहरू नोआले पूरा गरे

मलाईँ लाग्छ कि म जे बुझ्छु, वा जे मन पराउँछु वा जे कुरासँग सहमत छु म त्यो गर्न चाहन्छु । म यो कुरामा निश्चित छु कि त्यस आउनेवाला जलप्रलयको चेतना र जमिनमा त्यत्रो ठूलो जहाज बनाउनुपर्ने आज्ञा दिएको बेला नोआको दिमागमा अवश्य पनि धेरै प्रश्नहरू उब्जेका थिए । नोआले यस कुरामा तर्क गरेको हुनसक्छ भन्नेमा मलाईँ निश्चय छ कि ऊ एउटा असल र सत्यको खोजी गर्ने मान्छे भएका कारण उसले सायद त्यो जहाज बनाउने कामप्रति ध्यान दिन आवश्यक थिएन भन्ने सोचेका थिए होला । तर उसले यसबारेमा जे बुझेका थिए, जे गर्नमा उनलाई आरामदायी हुन्थ्यो, र उनलाई जे गर्दा अर्थपूर्ण लाग्थ्यो त्यो मात्रै नगरेर आज्ञा गरिएका सम्पूर्ण कुराहरू उनले पूरा गरे । हामीलाई अनुशरण गर्नको लागि यो नै सबभन्दा ठूलो उदाहरण हो ।

मुक्तिको ढोका

हामीलाई बाइबलले पनि यो बताउँदछ कि नोआ, उनको परिवार र जनावरहरू जहाजभित्र प्रवेश गरिसकेपछि

परमेश्वरले जहाजको ढोका बन्द गरिदिनुभयो । (उत्पत्ति ७ : १६)

एउटै ढोका भएको जहाजको नियन्त्रण तथा व्यवस्थापन गर्ने नोआ होइन तर परमेश्वर हुनुहुन्थ्यो । जब न्याय आयो अनि पानी जहाजको माथि माथि आउँन थाल्यो तब बाहिरका मानिसहरूले जत्ति नै जहाजमा ढकढक्याए पनि नोआलाई जहाजको ढोका खोल्न सम्भव थिएन । परमेश्वरले त्यो जहाजको ढोकामाथि नियन्त्रण जमाउनुभएको थियो । तर त्यसैबेला त्यस जहाजको ढोकालाई परमेश्वरले नियन्त्रण गर्नुभएको हुनाले बतास तथा पानीको ज्वारभाटा वा छालले बलपूर्वक खोल्न सक्दैन भन्ने कुरामा जहाजभित्र बस्ने जनहरू भने विश्वस्ततासाथ रहन सक्दथ्यो । तिनीहरू सबैजना परमेश्वरको रेखदेख र दयाको कारण ढोकाभित्र सुरक्षित थिए ।

परमेश्वरले यो सिद्धान्तलाई परिवर्तन नगर्नुभएको हुनाले उहाँले आज पनि हाम्रो माझमा त्यस सिद्धान्तलाई त्यसरी नै लागू गर्नुहुन्छ । बाइबलले हामीलाई अर्को आउनेवाला न्यायको बारेमा सचेत गर्दछ—र त्योचाहिँ आगोद्धारा आउने न्याय हो—तर नोआको चिन्हले हामीलाई यो कुरामा विश्वस्त तुल्याउँदछ कि उहाँले गर्ने न्यायको साथसाथै उहाँले हामीलाई दया पनि प्रदान गर्नुहुन्छ । तर त्यसको लागि हामीले एउटा ढोका भएको जहाजको खोजी गर्नुपर्छ जसले हामीलाई सुरक्षितसाथ ढाकेर राख्नुका साथै दया प्रदान गर्दछ ।

एकपटक फेरि बलिदानको व्यवस्था

बाइबलले हामीलाई यसरी बताउँदछ कि नोआले :

परमप्रभुको निम्ति एउटा वेदी बनाएर हरेक शुद्ध पशु र शुद्ध पंक्षीमध्येबाट लिएर होमबलि चढए । (उत्पत्ति ८:२०)

हामीले पुरूषासूकतामा हेरेको बलिदानको ढाँचासँग यो बलिदान मिल्न जान्छ । मानौँ नोआ (मनु) ले जान्दथियो कि पुरूषाको बलिदान दिनुपर्थ्यो, त्यसैले परमेश्वरले एकदिन त्यसो गर्नु नै हुन्छ भन्ने कुरामा उनको भरोसा देखाउँदै उनले आउनेवाला बलिदानको चित्रको रूपमा पशुको बलि चढाए । वास्तवमा बाइबलले बताउँदछ कि ठीक यस बलिदानपश्चात् परमप्रभुले ‘नोआ र उनको छोराहरूलाई आशिष दिनुभयो’ (उत्पत्ति ९ः१) र अब फेरि मानिसहरूलाई जलप्रलयले कहिल्यै पनि न्याय गर्नुहुनेछैन भनी ‘नोआसँग करार बाँध्नुभयो’ (उत्पत्ति ९ः८) । त्यसैले यस्तो देखिन्छ कि नोआद्धारा उनले गरेको आराधनामा चढाइएको पशुको बलिदान एक महत्वपूर्ण बलिदान थियो ।

पूनर्जन्म—व्यवस्थाद्धारा वा…

वैदिक परम्परामा मनुचाहिँ मनुस्मृति को लागि स्रोत हो जसले एउटा व्यक्तिको जीवनमा उसको वर्णजातिको निर्धारण वा परामर्श गर्दछ । यजुर्वेद ले भन्दछ कि सबै मानिसहरू जन्ममा शुद्र वा सेवकको रूपमा जन्मन्छन् तर त्यस बन्धनबाट छुटकारा पाउँनको लागि हामीलाई दोस्रो वा नयाँ जन्मको आवश्यकता पर्दछ । मनुस्मृति विवादास्पद छन् र यसमा स्मृतिको बारेमा भिन्न दृष्टिकोण व्यक्त गरिएका छन् । यी सबै विवरणहरूलाई विश्लेषण गर्ने काम हाम्रो परिधिभन्दा धेरै परको कुरा हो । तर चाखलाग्दो कुरो जुन बाइबलमा दिइएको छ र जसको हामी यहाँ खोजी गर्दछौँ कि सामी मानिसहरू जो नोआको वंशबाट आएका थिए तिनीहरूले पनि दुईवटा मार्गहरू प्राप्त गरे जसमा एउटाद्धारा शुद्धता प्राप्त गरे भने अर्कोद्धारा पापबाट छुटकारा प्राप्त गरे । एउटा त्यस्तो मार्ग जसद्धारा एउटा व्यवस्था थियो जसमा पापबाट छुटकारा, स्नान गर्ने रीतिथिति जस्ता कर्मकाण्ड तथा बलि दिने कुराहरू समावेश थिए—जुनचाहिँ मनुस्मृतिसँग धेरै मात्रामा उस्तैउस्तै छन् । अर्को मार्ग भने धेरै मात्रामा रहस्यजनक थियो, र यस मार्गले पूनर्जन्म प्राप्त गर्नुभन्दा अगाडिको मृत्युलाई समावेश गरेको थियो । प्रभु येशूले पनि यस बारेमा शिक्षा दिनुभएको थियो । उहाँले उहाँको समयमा एक जना विद्धान् शिक्षित व्यक्तिलाई भन्नुभयो जुन यस्तो छ ः

येशूले तिनलाई जवाफ दिनुभयो, “साँच्चै म तिमीलाई भन्दछु यदि कोही नयाँ गरी जन्मेन भने उसले परमेश्वरको राज्य देख्न सक्दैन।” (यूहन्ना ३:३)

हामी यसबारेमा अझ अगाडिको अरू लेखहरूमा हेर्नेछौँ, तर हामी बाइबल र संस्कृत वेदमा किन यस्ता प्रकारका समानताहरू रहेका छन् त भन्ने कुरामाथि पनि खोज गर्नेछौँ—त्योचाहिँ हाम्रो अर्को लेखमा हेर्नेछौँ ।

 

सुरुवातदेखि नै मोक्षको प्रतिज्ञा

मेरो योभन्दा अघिको लेखमा मैले मानवजाति उनीहरुको प्रारम्भिक सृष्टिको अवस्थाबाट कसरी पापमा फसेर पतित भयो भन्ने बारेमा उल्लेख गरेको थिएँ । तर बाइबल (वेद पस्तक) ले एउटा यस्तो योजना अगाडि बढाँउदछ जुन सुरुदेखि नै परमेश्‍वरको साथमा थियो । यो योजना एउटा यस्तो प्रतिज्ञामाथि आधारित छ जुन पूनः जारी गरिएको थियो वा यो योजना यस्तो योजना हो जुन परुषासूकतामा पनि गुन्जिन्छ ।

बाइबल वास्तविक एउटा पुस्तकालय

यो प्रतिज्ञाको महत्वलाई सराहना गर्नको लागि हामीले बाइबलको आधारभूत वास्तविकताको बारेमा जान्नु अति आवश्यक हुन्छ । यद्यपि यो एउटा पुस्तक हो र हामी यसलाई यस्तै नै सोच्छौँ पनि, अझ यसलाई एउटा गतिशील पुस्तकालयको रूपमा सोच्नु झन उचित हुन्छ । यस्तो किन भएको हो त भन्दा यो एउटा विभिन्न परिस्थिति तथा पृष्ठभूमिका विभिन्न लेखकहरूले १५०० वर्षको समयावधिमा लेखेका पुस्तकहरूका संकलन वा संग्रह हो । आज हामी यो पुस्तकलाई एउटै पुस्तकको रूपमा पाउन सक्छौँ—त्यो हो बाइबल । यहि एक तथ्यले आज बाइबललाई संसारका अन्य ठूलाठूला पुस्तकहरूका बीचमा ऋग्वेदजस्तै अद्वितीय बनाएका छन् । विभिन्न लेखाइको अतिरिक्त बाइबलका विभिन्न पुस्तकहरूले एउटा विवरण, विषयको घोषणा तथा भविष्यवाणीका निर्माण गर्दछ जसमा पछिका लेखकहरू आधारित हुन्छन् । यदि बाइबल एउटा लेखकद्वारा मात्र वा लेखकका समूहद्वारा मात्र लेखिएको हुन्थ्यो भने यो त्यति महत्वको हुने थिएन । तर बाइबलका लेखकहरू सयौँ वर्ष, हजारौँ वर्षको अन्तरालको फरकमा तथा विभिन्न सभ्यता, भाषा, संस्कृति र साहित्यिक विद्याहरूमा रहेर बाइबलका पुस्तकहरू लेखेका थिए तापनि उनीहरूले दिन खोजेका सन्देश तथा भविष्यवाणीहरू पछिका लेखकहरूद्वारा उस्तैतवरले लिइन्छ वा बाइबलभन्दा बाहिर प्रमाणित भएका ऐतिहासिक तथ्यहरूद्वारा पूरा भएको पाइन्छ । यस कुराले नै बाइबललाई पूर्णरूपले अद्वित्तीय बनाउछ र यही कुरालाई जानेर हामी बाइबलको सन्देशको बुझाईप्रति प्रेरित हुन सकिन्छ । पुरानो नियममा प्रस्तुत गरिएको पाण्डुलिपि (जुन पुस्तक येशू आउनुभन्दा अगाडि नै लेखिएको थियो) को लेखन २०० इसापूर्व पहिले नै भएको थियो, यसकारणले गर्दा पनि बाइबलको मूल पाठ संसारका सबै प्राचीन पुस्तकहरूभन्दा कैयौँ गुणा बढि उत्तम छ ।

बगैचामा मोक्षको प्रतिज्ञा

हामी बाइबलमा उत्पतिको पुस्तकको सुरुमा नै दिइएको मानिसको सृष्टि र पतनको विवरणमा यस पूर्व छाँयाको पक्षलाई स्पष्टसँग देख्न सक्छौँ । अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा, हामी यसलाई आरम्भ मै देख्छदौँ, तर यो अन्तको ध्यानमा  राख्दै लेखिएको थियो । यहाँ हामी एउटा प्रतिज्ञालाई देख्दछौँ जब सर्पको रूपमा दुष्टयाईँको रूप धारण गरेको परमेश्‍वरको विरोधी सैतानसँग उहाँले सामना गर्नुहुन्छ र त्यो सैतान उहाँसँग घुमाउरो तरिकाले बोल्दै ठीक यसको पछि मानिसलाई पापमा पतित गरिदिन्छ ।

“…अनि म (परमेश्‍वर) तेरो (सैतान) र स्त्रीको बीचमा र तेरो सन्तान र स्त्रीको सन्तानको बीचमा म दुश्मनी हालिदिनेछु । त्यसले तेरो शीर कुच्च्याउनेछ र तैले त्यसको कुर्कुच्चो डस्नेछस् ।” (उत्पत्ति ३: १५)

यसलाई ध्यानपूर्वक पढे पश्चात् तपाईँ यो देख्नुहुन्छ कि यहाँ पाँच वटा फरक पात्रहरू उल्लेख गरिएका छन् अनि यो एउटा भविष्यवाणी हो कि यहाँ आउनेवाला समय (जस्तो भविश्यत् काल जनाउन प्रयोग हुने शब्द ‘नेछ’ को दोहोरिने प्रयोगबाट देखिन्छ ) । पात्रहरू यी नै हुन्:

  • १. परमेश्‍वर
  • २. सैतान/सर्प
  • ३.स्त्री
  • ४.स्त्रीका वंश
  • ५. सैतानको वंश

यी पात्रहरू भविष्यमा कसरी एकअर्कामा सम्बन्धित हुनेछन् भनी यस जालसाजीले भविष्यवाणी गर्दछ । यसलाई निम्न तरिकाले तल देखाइएको छ ।

relationships in genesis 3:15
उत्पत्तिको पुस्तकमा उल्लेख गरिएका पात्रहरूका बीचमा सम्बन्ध

परमेश्‍वरले सैतान र स्त्री दुबैको ‘सन्तान’ हुने व्यवस्था गर्नुहुन्छ । यी सन्तानहरू बीचमा र स्त्री तथा सैतानबीचमा ‘शत्रुता’ वा घृणा हुनेछन् । सैतानले स्त्रीको सन्तानका ‘कुर्कुच्चो डस्नेछन्’ भने स्त्रीका सन्तानले सैतानको शीर कुच्च्याउनेछ ।

वंशको कटौतीएक नर

अहिलेसम्म हामीले सिधै मूल पाठबाट निरिक्षण गरेका छौँ । अब तर्कको लागि केही कटौती गरिन्छ । किनभने स्त्रीको सन्तानलाई ‘ऊ’ र ‘उनको’ भनी उल्लेख गरिएको छ । हामी जान्दछौँ कि यो एउटा एकल नर मानव— एउटा पुरुष हो । यसले हामी केही सम्भावित व्याख्यालाई छोड्न सक्छौँ । यस सन्तानको लागि ‘उनी’ को सट्टा ‘ऊ’ भन्ने शब्द प्रयोग भएको हुँदा यो स्त्री हुनसक्दैन । त्यस्तै गरेर ‘ऊ’ भनिएको हुँदा सन्तान ‘तिनीहरू’ होइनन् जो एक विश्वसनीय ढङ्गबाट, कदाचित एक समूहका मानिसहरू, एक समूह या एक जातिको साथ हुनसक्थ्यो । विभिन्न समयमा र विभिन्न तरिकाबाट मानिसहरू यो सोच्नसक्दछन् कि ‘तिनीहरू’ यसका उत्तर हुनसक्छ । तर सन्तानलाई ‘ऊ’ ले जनाइएको हुँदा यसले राष्ट्रलाई, वा कुनै निश्चित धर्म जुन हिन्दू, बौद्व, इसाइ वा मुस्लिम आदि जस्तो यो कुनै मानिसहरूको समूहलाई जनाउदैन । ‘ऊ’ चाहिँ एउटा मानव भएकोले यो कुनै निर्जिव वस्तु पनि होइन (सन्तानचाहिँ एउटा व्यक्ति हो) । यसले सम्भावनालाई पनि समाप्त गरिदिन्छ कि सन्तानचाहिँ एउटा खास दर्शन, शिक्षा, प्रविधि, राजनैतिक प्रणाली वा धर्म हो । यस्तो एक ठोस वस्तु सायद संसारको समस्याका समाधान गर्नको लागि हाम्रो रुचाइएको छनौट वा विकल्प भएको छ । हाम्रो परिस्थितिलाई के कुराले निश्चित गर्दछ त्योचाहिँ कुनै निर्जिव वस्तु हो भनी हामी सोच्छौँ, त्यसैले सबभन्दा असल मानव विचारक शताब्दियौदेखिँ विभिन्न राजनैतिक प्रणाली, शैक्षिक प्रणाली, प्राविधिक, धार्मिक प्रणाली आदिको लागि तर्कवितर्क गर्दै आएका छन् । तर यो प्रतिज्ञामा दिशासूचक कम्पासले विल्कुलै फरक दिशातर्फ संकेत गरेको छ । परमेश्‍वरसँग मनमा अरू केही — वा एक ‘ऊ’ वा ‘नर’ थियो । र यो ‘ऊ’ वा ‘नर’ ले सैतानको शीर कुच्च्याउथ्यो ।

जुन कुरा भनिएको छैन त्यसबाट एउटा अर्को चाखलाग्दो अवलोकनीय कुरा हाम्रो सामने आउछ । परमेश्‍वर यो प्रतिज्ञा पुरूषसँग गर्नुहुन्न जसरी स्त्रीको साथ गर्नुभयो । यो विल्कुलै असाधारण छ विशेषगरी जब पूरै बाइबल वा पूरै प्राचीन संसारमा वंश चल्नको लागि पिताद्वारा छोराहरू आएको कुरामा जोड दिइन्छ । वास्तवमा  आधुनिक पश्चिमी विद्वानहरूद्वारा बाइबलमा दिइएको वंशावलीप्रतिको आलोचना यो हो कि तिनीहरू स्त्रीसँग जोडिएका रगतको नातालाई वेवास्ता गरिदिन्छ । यो कुरा पश्चिमी दृष्टिमा ‘लैङ्गिकववाद’ हो किनभने यसले पुरूषको वंशलाई मात्रै मान्छ । तर यस घटनामा एउटा पुरूषबाट आउने सन्तान  वा वंश (‘ऊ’) को कुनै प्रतिज्ञा गरिएको छैन । यसले यो मात्रै भन्छ कि पुरूषलाई कुनै उल्लेख नगरीकन त्यहाँ एउटा स्त्रीबाट आउने सन्तान वा वंश हुनेछन् ।

अहिलेसम्म अस्तित्वमा आएका सबै मानिसहरूबाहेक ऐतिहासिक वा मिथक रूपबाट म यो सोच्न सक्छु कि अहिलेसम्म एक मात्र यस्तो व्यक्ति छन् जसले आफ्नो आमा भएको दावी गर्नहुन्छ तर त्यही समय उहाँको कुनै शारीरिक पिता थिएन । त्यस्तो व्यक्ति हुनुहुन्थ्यो येशू ख्रीष्ट (येशू सत्संग) जसको बारेमा नयाँ करार (यसरी यस्तो व्यक्ति जन्मनुहुनेछ भनी प्रतिज्ञा दिइएको हजारौ वर्षपछि लेखिएको पुस्तक) ले उहाँ एउटा कन्य केटीबाट जन्मिनुभएको हो भनी दावी गर्छ—यसकारण उहाँको माता त थियो तर कुनै पिता थिएन । के येशू समयको सुरुवातमा यस पजलमा प्रतिछाँयामा देखिनुभएको हो ? यसले यो कुरा जनाउँदछ कि सन्तान वा वंश ‘ऊ’ वा ‘नर’ हो तर ‘उनी’ वा ‘नारी’, ‘तिनीहरू’ वा ‘कुनै ठोस वस्तु’ होइन । त्यो दृष्टिकोणसाथ, यदि तपाईँ यस पजलको पढ्नुहुन्छ भने केही भागहरू ठीक ठाउँमा आउँछ ।

उसको कुर्कुच्चो डस्नेछ’??

सैतान/सर्पले उसको ‘कुकुच्चो डस्नेछ’ ? भन्नुको अर्थ के हुन्छ ? म अफ्रिकाको जँगलमा नगइन्जेलसम्म यसबारेमा मैले केही बुझिन । हामीले त्यहाँ गर्मीको समयामा पनि रबरले बनेको बाक्लो बुटजुत्ता लगाउनुपथ्र्यो—किनभने त्यहाँको लामोलामो घाँसमा लुकेर बसेका सर्पहरूले हाम्रो खुट्टा डस्न सक्थ्यो—जस्तो कुकुच्चो—जसले गर्दा त्यसले हामीलाई मार्न पनि सक्थ्यो । त्यहाँ मेरो पहिलो दिनमा झण्डै मैले सर्पलाई टेकेको छु, र म सम्भवत पर्न पनि सक्थेँ । त्यसपश्चात् यस पजलले मलाईँ यसको अर्थ बुझाइदियो । ‘ऊ’ वा ‘नर’ ले सर्पलाई सिध्याउन पनि सक्थ्यो (‘तेरो शीर कुच्च्याउनेछ’), तर उहाँले मूल्य तिर्नुपर्नेछ, उहाँ मारिनु पर्ने पनि हुनसक्छ (‘उसको कुकुच्चो डस्नेछ’)। त्योचाहिँ येशु ख्रीष्टको बलिदानद्वारा प्राप्त गरिएको विजयको प्रतिछाया हो ।

सर्पको वंश वा सन्तान ?

तर उहाँको अरू शत्रु को हो, के सैतानको वंश हो वा सन्तान हो ? यद्यपि यसबारेमा विस्तृत रूपबाट पत्ता लगाउनको लागि हामीसँग यहाँ स्थान छैन, तर पछिको पुस्तकले एक आउनेवाला व्यक्तिको बारेमा कुरा गर्छ । यस विवरणमाथि ध्यान दिनुहोस्:

भाइ हो हाम्रा प्रभु येशू ख्रीष्टको आगमनको विषयमा र उहाँलाई भेट्न हामी एकसाथ भेला हुने विषयमा…कसैले पनि तिमीहरूलाई कुनै पनि तरिकामा धोकामा नपारोस्, किनभने पहिले विद्रोह नभएसम्म र पापको मानिस अर्थात सर्वनासको छोरो प्रकट नभएसम्म त्यो दिन आउनेछैन । त्यसले ईश्वर कहलिएका सबै अथवा पूज्य वस्तुहरूको विरोध गर्छ र तीभन्दा आफैलाई उच्च तुल्याउछ, यहाँसम्म कि आफैलाई परमेश्‍वर नै घोषणा गरेर परमेश्‍वरको घरमा त्यो बस्छ । (२ थेसलोनिकी २ : १—४), पावलद्वारा ग्रीसमा ५० ईस्वी सम्वतमा लेखिएको।

पछिका यी पुस्तकहरूले स्त्रीका सन्तान वा वंश र सैतानका सन्तान वा वंशका बीचमा भएको टकरावको घट्दो गन्तिको बारेमा स्पष्टसँग बताउछ । तर यो कुरालाई पहिलो पटक उत्पत्तिको पुस्तक जुनचाहिँ मानव इतिहासको सुरुवात हो त्यसमा दिइएको प्रतिज्ञामा भु्रणको जस्तो स्वरूपमा यसको व्याख्याको पूर्ण हुने आशाका साथ उल्लेख गरिएको छ । त्यसैले इतिहासको चरमोत्कर्ष, परमेश्‍वर र सैतान बीचमा अन्तिम प्रतिस्पर्धाको घट्लो गन्ति, धेरै समय अगाडि बगैचामा सुरु भएको कुरा पनि आरम्भ मै— सुरुवाती पुस्तकमै देखिन्छ ।

हामीले योभन्दा पहिलाको लेखमा प्राचीन पुरूषासूक्ताको भजनमाथि ध्यान दिएका थियौँ । यो भजनले पनि एउटा सिद्व पुरूष व्यक्ति—पुरूषा—आउदै हुनुहुन्छ भनी भविष्यवाणी गर्यो जो व्यक्तिचाहिँ मानवीय शक्तिद्वारा आउनुहुदैनथ्यो । यो पुरूष व्यक्तिलाई बलिदानको लागि दिइन्थ्यो । वास्तविकता त यो हो जुन हामीले देख्यौँ कि प्रारम्भिक समयमा नै परमेश्‍वरको मन र मष्तिस्कमा यो कुरा निर्णय तथा निश्चित भएको थियो । के यी दुबै पुस्तकले एउटै व्यक्तिको बारेमा बताइरहेका छन् ? म यो विश्‍वास गर्छु कि तिनीहरू दुबैले एउटै व्यक्तिको बारेमा बताइरहेका छन् । एक दिन उहाँले पुरूषको देहधारण गर्नुहुनेछ ता कि यो व्यक्तिलाई बलिदानमा दिन सकियोस् — जुनचाहिँ जुनसुकै धर्मका भए पनि सबै मानवजातिका लागि विश्‍वव्यापी आवश्यकता हो भन्ने कुरा पुरूषासूक्ता र उत्पत्तिको प्रतिज्ञाले उही एउटै घट्नाको सम्झना गर्दछ । तर यो प्रतिज्ञा ऋग्वेद र बाइबलको बीचमा बराबरी भने छैन । किनभने तिनीहरूले सुरुवाती मानवीय इतिहासका उल्लेद गर्दछ र त्यसका साथै तिनीहरूले अन्य समानान्तर कुराहरूका बारेमा पनि उल्लेख गर्दछ जुनचाहिँ हामी अर्को लेखमा हेर्नेछौँ ।